Pawłow Iwan (1849-1936)

Pawłow Iwan P., ur. 26 IX 1849, Riazań, zm. 27 II 1936, Leningrad (ob. Petersburg), fizjolog rosyjski, twórca fizjologii wyższych czynności nerwowych.
Kalendarium
1849 – urodził się w Riazaniu
1888-1903 – badał fizjologię trawienia
1897 – opublikował Wykłady o czynności głównych gruczołów trawiennych
1903 – rozpoczął badania nad fizjologią wyższych czynności nerwowych
1904 – otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny
1923 – ukazało się Dwadzieścia lat badań wyższej czynności nerwowej
1927 – wydał Wykłady o czynności mózgu
1936 – zmarł w Leningradzie
Początkowo studiował teologię w Riazańskim Seminarium Duchownym i zgodnie z wolą rodziców miał zostać popem. Będąc na ostatnim roku studiów zmienił jednak zainteresowania (m.in. pod wpływem książki o odruchach mózgowych I. Sieczenowa) i podjął naukę na studiach prawniczych, by z kolei dość szybko zamienić je na wydział nauk ścisłych następnie Uniwersytetu Petersburskiego, gdzie pogłębiał swoją wiedze z chemii i fizjologii oraz studiował medycynę w Carskiej Akademii Medycznej w Petersburgu. Po ukończeniu studiów kierował przez 10 lat pracownią fizjologii przy klinice S. Botkina w Petersburgu. Po uzyskaniu tytułu doktora (1883) studiował pod kierunkiem C. Ludwiga w Lipsku (1884–86) i R. Heidenhaina (we Wrocławiu).
Tytuły i stanowiska
W latach 1890–95 był profesorem farmakologii, a 1895–1924 profesorem fizjologii Wojskowej Akademii Medycznej w Petersburgu. Jednocześnie od 1891 kierownikiem wydziału fizjologii Instytutu Medycyny Eksperymentalnej tamże. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, m.in.: Petersburskiej Akademii Nauk (od 1901), następnie Akademii Nauk ZSRR i Towarzystwa Królewskiego w Londynie.
Pierwsze odkrycia
Pierwsze lata badań Pawłow poświęcił układowi krwionośnemu i unerwieniu serca. Odkrył włókna nerwowe regulujące siłę skurczów serca, co stało się podstawą do stworzenia teorii o unerwieniu troficznym (odżywczym). W latach 1888–1903 badał fizjologię trawienia, od 1903 — fizjologię wyższych czynności nerwowych. Opracował metody operacyjne tzw. doświadczeń chronicznych, które, nie zmieniając zasadniczo przebiegu procesów trawiennych, umożliwiały dokładną ich obserwację. Odkrył m.in. wydzielanie soku żołądkowego pod wpływem bodźców smakowych (tj. w wyniku odruchu), w odróżnieniu od wydzielania soku pod wpływem pokarmów znajdujących się w żołądku (chemiczna faza wydzielania).
Odruchy warunkowe
Podczas badań nad trawieniem zainteresował się zjawiskiem wydzielania śliny pod wpływem widoku pokarmu, jego zapachu i innych bodźców, sygnalizujących obecność pokarmu. Od bezpośredniej obserwacji wydzielania śliny podczas pokazywania pokarmu, Pawłow rozpoczął skomplikowane eksperymenty, w których zwierzę było całkowicie odizolowane w dźwiękoszczelnej komorze, a jego reakcje ruchowe i wydzielnicze były precyzyjnie rejestrowane i mierzone. Widok pokarmu zastąpiono bodźcami sztucznymi, np. dźwiękiem metronomu, brzęczyka. Doświadczenia nad powstawaniem odruchów ślinowych u psów (1898–1930) zapoczątkowały nową dyscyplinę naukową, nazwaną przez Pawłowa fizjologią wyższych czynności nerwowych. Wprowadził pojęcie odruchów warunkowych, tzn. odruchów nabytych w ciągu życia osobnika, na zasadzie jego indywidualnego doświadczenia (tzw. odruchów warunkowych). Ustalił prawa ich wytwarzania się i wygasania; stwierdził (przez usuwanie zwierzętom różnych części mózgu) związek różnych ośrodków nerwowych z nabywaniem poszczególnych odruchów warunkowych (uczeniem się). W badaniach nad odróżnianiem przez zwierzę podobnych bodźców wykazał, że przy zbyt trudnych zadaniach zapada ono na nerwicę, co dało możliwość eksperymentalnego wywoływania i leczenia zaburzeń w zachowaniu się i stworzyło podstawy psychiatrii eksperymentalnej.
Próba czasu
W swojej nauce o wyższych czynnościach nerwowych Pawłow uogólnił ogromną liczbę faktów z zakresu zachowania i uczenia się. Chociaż ówczesna wiedza o podstawowych procesach nerwowych — pobudzaniu, hamowaniu, przekaźnictwie synaptycznym itd. — była jeszcze niedostateczna i co zmusiło go do przyjęcia wielu hipotetycznych przesłanek (z których część nie wytrzymała próby czasu), to jednak jego obiektywne metody badań i ogromny materiał faktograficzny stanowią podstawy nauki o zachowaniu się oraz uczeniu organizmów.
Wykorzystując wyniki badań Pawłowa, wprowadzono w Rosji leczenie pacjentów chorych psychicznie w otoczeniu pozbawionym bodźców zewnętrznych.
Sygnały i temperamenty
W dalszych badaniach różnic wyższych czynności nerwowych u człowieka i zwierząt Pawłow wysunął koncepcję drugiego układu sygnałów (mowa) oraz snów i zachowań neurotycznych. Poszukiwał także związków między filogenezą a ontogenezą organizmów (zajmował się m.in. kopalnymi głowonogami). Opracował także teorię temperamentów, w której kryteriami wyróżnienia 4 temperamentów (flegmatycznego, cholerycznego, melancholicznego i sangwinicznego) były: siła układu nerwowego, jego zrównoważenie oraz siła procesów pobudzania lub hamowania. W 1924 Pawłow zrezygnował z pracy zawodowej ze względu na sytuację polityczną w ZSRR. Za badania nad trawieniem 1904 otrzymał Nagrodę Nobla. Swoje badania opublikował w wielu pracach, m.in.: Wykłady o czynności głównych gruczołów trawiennych (1897, wydanie polskie 1952), Dwadzieścia lat badań wyższej czynności nerwowej… (1923, wydanie polskie 1952), Wykłady o czynności mózgu (1927, wydanie polskie 1938). Zmarł 27 II 1936 w Leningradzie (obecnie Petersburg), został pochowany na Cmentarzu Wołkowskom. encyklopedia.pwn.pl

Fizjolog, fizyk oraz laureat nagrody Nobla, Iwan Pawłow, zaliczał się raczej do miłośników psów. Odkrył, że psy znajdujące się w jego laboratorium zaczynały ślinić się, gdy nadchodziła pora karmienia. Jego obserwacje rozpoczęły się dzięki dziwnemu przypadkowi. Pewnego ranka chorobliwie punktualny i wymagający Pawłow strofował swojego asystenta za to, że ten spóźnij się 10 minut do pracy. Był rok 1917 i asystent natknął się na blokadę drogi, ustawioną przez rewolucjonistów, która przecięła jego codzienną marszrutę, zmuszając go do zmiany trasy. Nie było to jednak wystarczające wytłumaczenie dla doktora Pawłowa. Gdy asystent dotarł wreszcie do pracy, Pawłow był wściekły. Dzięki temu odkrył jednak, że psy laboratoryjne, na których prowadzili badania, zaczynały się ślinić, słysząc regularne, mocne kroki asystenta wchodzącego do laboratorium, zanim jeszcze widziały, jak przygotowuje dla nich pożywienie. Pawłow podchwycił tę obserwację „fizjologicznego wydzielania”, przyjmując zachowanie psów jako dowód na istnienie nowego prawa behawioralnego: odruchów warunkowych. Psy nauczyły się reagować „w sposób uwarunkowany” na neutralne bądź niepowiązane wydarzenia, które kojarzyły im się ze zbliżaniem się pewnego rzeczywistego zdarzenia, jakim był dla nich smak apetycznego pokarmu w pysku. Regularna zbieżność w czasie doprowadziła do tego, że kojarzyły pewne wydarzenia z innymi wydarzeniami. W zasadzie wszystkie zwierzęta – od organizmów jednokomórkowych po ludzi – są uwarunkowane tak, aby reagowały z możliwe do przewidzenia sposoby. Niektóre z nich możemy łatwo modyfikować, inne zaś są trudniejsze do zmiany. ZBC 165-166.

Iwan Pawłow (1849-1936) poczułby się urażony, gdybyś nazwał go psychologiem. W gruncie rzeczy miał on tylko pogardę dla ówczesnej psychologii strukturalistycznej i funkcjonalistycznej, którą uważał za beznadziejnie uwikłaną w spekulacje dotyczące subiektywnego życia psychicznego. Pawłow i setki badaczy-statystów, którzy przeszli przez rosyjską „fabrykę” jego badań, słynęli ze swych prac nad fizjologią trawienia – za które Pawłow w 1904 roku dostał Nagrodę Nobla. Jednakże wbrew oczekiwaniom, eksperymenty nad ślinieniem (pierwszy etap trawienia) nie powiodły się, co skłoniło Pawłowa i jego ekipę do zboczenia z drogi i poszukania „objazdu” przez dziedzinę psychologii uczenia się – „objazdu”, który zajął Pawłowowi resztę życia. Problem, który napotkali, polegał na tym, że ich zwierzęta eksperymentalne zaczynały się ślinić, jeszcze zanim wprowadzono im pokarm do pyska. W istocie ślina zaczynała płynąć, gdy zwierzęta zobaczyły pokarm, lub nawet wtedy, gdy usłyszały kroki asystenta niosącego jedzenie. (Normalnie ślinienie występuje po wprowadzeniu pokarmu do pyska). PKK II 119.

Pawłow stawiał psom pozornie proste zadanie polegające na różnicowaniu koła i elipsy. Po jednym bodźcu zawsze podawano pokarm, a po drugim aplikowano bolesny wstrząs elektryczny. Jednakże po serii prób zadanie stawało się trudniejsze, gdyż Pawłow stopniowo zmieniał elipsę tak, że była coraz bardziej podobna do koła – aż do tego stopnia, że psy nie były w stanie rozróżnić tych figur. A jak reagowały? Gdy różnicowanie było coraz trudniejsze, ich reakcje stawały się bardziej nieprzewidywalne. W końcu, gdy psom coraz bardziej myliło się koło z elipsą, warczały i kłapały pyskami na eksperymentatorów. Ponieważ takie gwałtowne reakcje przypominają zachowanie ludzi „neurotycznych”, którzy stają się drażliwi i nastawieni obronnie, kiedy mają dokonać trudnego wyboru, ten wzorzec zachowania nazwano nerwicą eksperymentalną. Nawet dzisiaj wzorzec ten służy jako model pogorszenia funkcjonowania, które obserwuje się zarówno u ludzi, jak i zwierząt będących pod wpływem stresu. PKK II 126.

Jaka więc ważna nauka wynika z wszystkich tych prac nad wyuczonymi awersjami i lękami? W warunkowaniu w grę wchodzi zarówno natura, jak i uczenie się. Innymi słowy, warunkowanie jest zależne nie tylko od wyuczonego związku między bodźcami a reakcjami, lecz także od tego, w jaki sposób organizm jest genetycznie dostrojony do pewnych bodźców w swym środowisku. O tym, czego organizm może, a czego nie może nauczyć się w danej sytuacji, decyduje w pewnej mierze jego historia ewolucyjna. A to jest idea, której Pawłow nie rozumiał. PKK II 130.

Nowe osoby wchodzące do pomieszczenia (goście Pawłowa i on sam) stanowiły nowy bodziec, który przykuwał uwagę psa, czyli odwracał ją od dzwonka i jedzenia, a kierował na zmianę, jak zaszła w laboratorium. Pawłow nie był pierwszym naukowcem, który zaobserwował to zjawisko, ale jako pierwszy dostrzegł jego cel i wskazał tenże w nazwie, jaką nazwał owemu zjawisku: odruch śledzenia. Zrozumiał, że każde zwierzę, aby przetrwać, musi być bardzo wyczulone na zmiany zachodzące w najbliższym otoczeniu oraz musi badać i oceniać owe zmiany pod kątem ewentualnych niebezpieczeństw lub szans, jakie mogą ze sobą nieść. Odruch ten jest tak silny, że tłumi wszystkie inne działania. CPS 108.

A potem Pawłowowi błysnęła myśl, która miała na trwałe zapisać jego i jego psy w historii. Zdał sobie sprawę, że czworonogi uczyły się z otoczenia. Psy nie reagowały na naturalny bodziec w postaci pożywienia na języku, ale na pierwotnie neutralny widok – asystentów w białych fartuchach – który teraz kojarzyły ze smakiem mączki mięsnej. Ostatecznie nazwano to odruchem warunkowym. DZA 208.

Jeśli orientujesz się trochę w dziedzinie psychologii, to zapewne wiesz co nieco o Iwanie Pawłowie i jego eksperymentach. Pawłowa interesowało zachowanie wyuczone, zwłaszcza proces tak zwanego uczenia się asocjacyjnego, w którym para bodźców lub doświadczeń zostaje ze sobą powiązana. W słynnym eksperymencie z udziałem psa badacz ten zaobserwował, że gdy zadzwoni dzwonkiem tuż przed nakarmieniem zwierzęcia i wielokrotnie to powtórzy, pies nauczy się przewidywać pojawienie się pokarmu lub spodziewać pojawienia się tegoż już na sam dźwięk dzwonka. Pawłow zauważył tę prawidłowość, kiedy pies zaczął się ślinić za każdym razem, gdy słyszał dzwonek, mimo że jeszcze nie widział pokarmu ani nie czuł jego zapachu. Wyuczony związek (skojarzenie) między dźwiękiem dzwonka a doświadczeniem jedzenia był tak silny, że u psa wykształciła się tak zwana reakcja warunkowa na dzwonek. Ślinienie się to warunkowa reakcja organizmu mająca przygotować go na przyjęcia pożywienia. GUM 46.

Bibliografia: wykaz skrótów



Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.