Spis treści

Kiedy myślimy o „grze”, często przychodzi nam do głowy rywalizacja – sport, poker, szachy. Wygrywa ten, kto zdobędzie więcej punktów, pieniędzy czy zajmie lepszą pozycję. Intuicyjnie czujemy, że sukces jednej osoby oznacza porażkę innej. Ale czy wszystkie interakcje międzyludzkie faktycznie tak wyglądają?

Okazuje się, że psychologowie i ekonomiści wyróżniają dwa fundamentalnie różne typy „gier”, które opisują dynamikę naszych wzajemnych działań: gry o sumie zerowej i gry o sumie niezerowej. Zrozumienie tej różnicy może zmienić sposób, w jaki podchodzimy do konfliktów, negocjacji i budowania relacji.

Gra o sumie zerowej czy niezerowej – co to właściwie znaczy?

Zacznijmy od podstaw. Pojęcie gra o sumie zerowej (zero-sum game) odnosi się do sytuacji, w której suma zysków wszystkich graczy jest dokładnie równa sumie strat wszystkich graczy. Wyobraźmy sobie tort. Jeśli jedna osoba dostanie większy kawałek, druga siłą rzeczy musi dostać mniejszy. Suma wielkości kawałków pozostaje niezmienna – to wciąż ten sam tort. W takim scenariuszu jedynym sposobem na zwiększenie własnego zysku jest odebranie go komuś innemu. Nie ma możliwości stworzenia dodatkowej wartości ani uniknięcia czyjejś straty, jeśli samemu się zyskuje.

Z kolei gra o sumie niezerowej (non-zero-sum game) to sytuacja, gdzie suma zysków i strat uczestników niekoniecznie wynosi zero. Tort może się skurczyć (wszyscy tracą – gra o sumie ujemnej), może pozostać taki sam (gra o sumie zerowej), ale co najważniejsze, może się też powiększyć (wszyscy mogą zyskać – gra o sumie dodatniej). W tym typie gry możliwe są scenariusze, gdzie wszyscy uczestnicy zyskują (tzw. win-win), gdzie wszyscy tracą (lose-lose), lub gdzie zyski i straty nie równoważą się dokładnie, tworząc sumę różną od zera.

Porównanie gier o sumie zerowej i niezerowej

Cecha	Gra o sumie zerowej	Gra o sumie niezerowej
Suma wyników	Zawsze równa zero	Może być dodatnia lub ujemna
Możliwość współpracy	Brak	Obecna, często kluczowa
Przykład	Szachy, poker	Negocjacje, handel
Rezultat	Wygrana jednej = przegrana drugiej	Możliwa wygrana obu lub obu przegrana
Typ relacji	Ściśle konkurencyjna	Kooperacyjna lub mieszana

Gdzie spotykamy gry o sumie zerowej?

Sytuacje, które rzeczywiście są grami o sumie zerowej, występują, gdy zasób jest ściśle ograniczony, a celem jest jego podział lub zdobycie go kosztem innych. Klasycznym przykładem jest podział określonej kwoty pieniędzy, gdzie każdy dolar, który trafia do jednej kieszeni, musi zostać wyjęty z innej.

Tak jest w wielu tradycyjnych grach hazardowych, gdzie pieniądze po prostu przechodzą między graczami, a suma wszystkich wygranych i przegranych wynosi zero (minus ewentualna prowizja kasyna). Konkurs o jedno miejsce pracy, w którym tylko jeden kandydat może wygrać, a wszyscy inni przegrywają, również przypomina grę o sumie zerowej.

Jak rozpoznać grę o sumie niezerowej?

Gry o sumie niezerowej charakteryzują się potencjałem do współpracy, tworzenia wartości i znajdowania rozwiązań korzystnych dla więcej niż jednej strony. Spotykamy je w handlu – kiedy wymieniamy się dobrami, które mają dla nas różną wartość, obaj zyskujemy na wymianie.

W negocjacjach biznesowych, zamiast walczyć o stałą pulę, strony mogą znaleźć nowe możliwości, które zwiększą całkowity zysk do podziału. Rozwój technologii czy dzielenie się wiedzą to również przykłady, gdzie suma zysków jest znacznie większa niż potencjalne koszty czy „straty” (np. czasu na dzielenie się).

Dlaczego myślenie zero-sum jest czasami pułapką?

Mimo że wiele sytuacji w życiu wydaje się być grami o sumie zerowej, często w rzeczywistości nimi nie są. Nasza skłonność do postrzegania świata w kategoriach „ja wygrywam, ty przegrywasz” bywa psychologiczną pułapką, która:

blokuje możliwość szukania kreatywnych, obopólnie korzystnych rozwiązań
rodzi nieufność i podejrzliwość wobec innych, widzianych jako rywali
prowadzi do eskalacji konfliktów, gdzie obie strony koncentrują się na pokonaniu drugiej, zamiast na znalezieniu wyjścia z sytuacji
niszczy potencjał do współpracy i budowania trwałych, pozytywnych relacji

Często to nasze subiektywne postrzeganie – wynikające z naszych doświadczeń, przekonań czy kontekstu kulturowego – kształtuje sytuację jako zero-sum, nawet jeśli obiektywnie istnieją możliwości gry o sumie niezerowej.

Jak zmienić perspektywę na grę niezerową?

Przejście od myślenia zerowego do myślenia niezerowego w kontekście gier społecznych wymaga świadomego wysiłku i zmiany podejścia. Oto kilka kroków, które mogą w tym pomóc:

Skoncentruj się na potrzebach i interesach
Zamiast sztywno trzymać się swojej pozycji („Muszę dostać X zł”), zastanów się, dlaczego tego potrzebujesz (np. „Potrzebuję X zł, aby czuć się docenionym/pokryć rosnące koszty życia”). Zrozumienie swoich potrzeb i potrzeb drugiej strony otwiera drogę do znalezienia alternatywnych sposobów ich zaspokojenia.
Aktywnie słuchaj i komunikuj się
Otwarta i szczera komunikacja pozwala lepiej zrozumieć perspektywę drugiej strony i wspólne obszary zainteresowań.
Szukaj wielu opcji
Nie ograniczaj się do jednego rozwiązania. Burza mózgów, kreatywne myślenie i badanie różnych scenariuszy zwiększa szanse na znalezienie opcji korzystnych dla wszystkich.
Buduj zaufanie
W grach o sumie niezerowej zaufanie jest kluczowe. Pokazując gotowość do współpracy i uczciwego działania, zachęcasz drugą stronę do podobnego zachowania.
Traktuj problem jako wspólne wyzwanie
Zamiast widzieć drugą osobę jako przeciwnika, spróbujcie spojrzeć na problem lub sytuację jako na coś, co musicie rozwiązać wspólnie.

Eric Berne: W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich

Przykłady z życia codziennego

Zobacz, jak te same sytuacje wyglądają z perspektywy myślenia zerowego i niezerowego. Zrozumienie tej różnicy może pomóc w znalezieniu lepszych rozwiązań w codziennych sytuacjach:

Negocjacje w pracy

Myślenie zerowe
„Jeśli ja dostanę więcej, firma straci. Muszę walczyć o każdy grosz kosztem pracodawcy (lub odwrotnie)”
Myślenie niezerowe
„Jak możemy znaleźć rozwiązanie, które zwiększy moją wartość dla firmy i poprawi moją sytuację finansową/zawodową? Czy istnieją korzyści poza samą pensją?”
Potencjalny wynik niezerowy
Podwyżka powiązana z nowymi, cennymi dla firmy obowiązkami; elastyczne godziny pracy w zamian za większą efektywność; dostęp do szkoleń zwiększających kompetencje. Obie strony zyskują na dłuższa metę

Konflikt w związku/relacji

Myślenie zerowe
„Albo będzie po mojemu (ja wygrywam), albo po twojemu (ja przegrywam) – ktoś musi ustąpić i ponieść stratę”
Myślenie niezerowe
„Jak możemy wspólnie rozwiązać ten problem, aby uwzględnić potrzeby nas obojga? Co możemy zrobić, żebyśmy oboje poczuli się lepiej?”
Potencjalny wynik niezerowy
Kompromis, w którym obie strony rezygnują z czegoś, ale też coś zyskują (np. spokój, poczucie bycia wysłuchanym); znalezienie zupełnie nowego rozwiązania, które satysfakcjonuje obie strony; głębsze zrozumienie wzajemnych potrzeb i umocnienie relacji

Dzielenie obowiązków (np. w domu, zespole projektowym)

Myślenie zerowe
„Im mniej ja zrobię, tym więcej zyskam czasu/energii kosztem innych”
Myślenie niezerowe
„Jak możemy zorganizować nasze zadania tak, żeby praca była wykonana efektywnie, a każdy czuł się sprawiedliwie obciążony i doceniony? Jak możemy sobie wzajemnie pomóc?”
Potencjalny wynik niezerowy
Sprawniejsze wykonanie zadań, mniej stresu i frustracji dla wszystkich, lepsza atmosfera współpracy, poczucie zespołowości i wzajemnego wsparcia

Rywalizacja o klienta (kontekst biznesowy/rynkowy)

Myślenie zerowe
„Muszę podebrać klienta konkurencji – ich sukces to moja porażka”
Myślenie niezerowe
„Jak możemy stworzyć tak unikalną wartość dla naszych klientów, żeby wybrać nas (lub współpracować z nami)? Czy możemy znaleźć obszary rynku, gdzie nie konkurujemy bezpośrednio?”
Potencjalny wynik niezerowy
Innowacyjne produkty/usługi, wysoka jakość obsługi klienta, budowanie silnej marki, znalezienie niszy rynkowej, a nawet współpraca z 'konkurentami’ w pewnych obszarach (np. wspólne projekty, standardy branżowe), co powiększa cały rynek

Podsumowanie

Rozróżnienie między grami o sumie zerowej a niezerowej to potężne narzędzie analityczne, które pozwala spojrzeć na interakcje międzyludzkie z nowej perspektywy. Choć intuicyjnie skłaniamy się ku myśleniu zero-sum – postrzegając wiele sytuacji jako wyścig, w którym musi być przegrany – często ograniczamy w ten sposób swój potencjał i potencjał innych.

Uświadomienie sobie możliwości gier o sumie niezerowej, gdzie współpraca i szukanie wspólnych korzyści prowadzą do lepszych wyników dla wszystkich zaangażowanych stron, może być kluczem do bardziej satysfakcjonujących relacji, skuteczniejszych negocjacji i większego sukcesu zarówno indywidualnego, jak i grupowego. To zmiana perspektywy z „ja przeciwko tobie” na „my kontra problem”.

Porównanie gier o sumie zerowej i niezerowej

FAQ – najczęściej zadawane pytania o gry o sumie zerowej i niezerowej

Czym różni się gra o sumie zerowej od gry o sumie niezerowej?
Gra o sumie zerowej to sytuacja, w której zysk jednej strony zawsze oznacza równą stratę drugiej, a suma wszystkich wyników jest równa zeru. W grze o sumie niezerowej możliwe są scenariusze, gdzie wszyscy uczestnicy mogą zyskać lub stracić, a suma wyników nie musi być równa zeru.

Czy wszystkie konflikty są grami o sumie zerowej?
Nie, wiele konfliktów, zwłaszcza w życiu codziennym, to gry o sumie niezerowej. Często istnieje możliwość znalezienia kompromisu lub rozwiązania, w którym obie strony zyskują, nawet jeśli początkowo wydaje się, że wygrana jednej strony musi oznaczać przegraną drugiej.

Jak rozpoznać, z jakim typem gry mam do czynienia?
Warto zastanowić się, czy zysk jednej osoby rzeczywiście musi oznaczać stratę drugiej, czy istnieje możliwość współpracy oraz czy suma wszystkich zysków i strat zawsze wynosi zero. Jeśli możliwa jest wspólna korzyść lub strata, mamy do czynienia z grą o sumie niezerowej.

Dlaczego ludzie często myślą w kategoriach gry o sumie zerowej?
To efekt tzw. błędu poznawczego zero-sum bias. Ludzie mają tendencję do postrzegania świata jako miejsca, w którym zasoby są ograniczone, a sukces innych zagraża ich własnemu. Takie myślenie utrudnia współpracę i ogranicza możliwości osiągnięcia wspólnych korzyści.

Czy w pracy zespołowej mamy do czynienia z grą o sumie zerowej?
Zazwyczaj nie. Praca zespołowa to klasyczny przykład gry o sumie niezerowej, gdzie sukces jednej osoby lub grupy często przekłada się na sukces całego zespołu. Współpraca i dzielenie się wiedzą pozwala wszystkim osiągać lepsze rezultaty.

Jakie są korzyści z myślenia w kategoriach gry o sumie niezerowej?
Myślenie w ten sposób sprzyja współpracy, pozwala budować lepsze relacje i efektywniej rozwiązywać konflikty. Ułatwia także znajdowanie rozwiązań korzystnych dla wszystkich stron, co jest szczególnie ważne w negocjacjach, pracy zespołowej i relacjach międzyludzkich.

Czy można zmienić grę o sumie zerowej w grę o sumie niezerowej?
Czasami tak. Dzięki kreatywnemu podejściu, negocjacjom i otwartości na kompromis można przekształcić sytuację z pozornie ściśle konkurencyjnej w taką, gdzie możliwe jest osiągnięcie wspólnych korzyści. Wymaga to jednak gotowości do współpracy i myślenia poza schematami.

Wypisy z literatury psychologicznej

Gra o sumie zerowej (zero-sum game) – w teorii gier każda gra, w której suma wypłat dla graczy równa się zero w przypadku każdego wyniku. W dwuosobowych grach o sumie zerowej wygrana jednego gracza ściśle wiąże się z przegraną drugiego. CS 235.

Gra o sumie niezerowej (non-zero-sum game) – inaczej gra mieszanych motywów. (Suma wypłat dla graczy przy każdym możliwym wyniku gry jest różna od zera, stąd nazwa). CS 235.

Gry o sumie niezerowej – gry, w których końcowy wynik nie musi sumować się do zera. Przy podjęciu współpracy wszystkich ich uczestnicy mogą wygrać, rywalizując, wszyscy mogą przegrać (nazywane również konfliktami motywów mieszanych). MPS 635.

Gra mieszanych motywów (mixed-motive game) – w teorii gier każda gra, w której preferencje graczy co do wyników są częściowo zbieżne, a częściowo sprzeczne, co motywuje obu graczy zarówno do kooperacji, jak i rywalizacji, jak w dylemacie więźnia. Gracz musi borykać się nie tylko z interpersonalnym konfliktem wynikającym z sytuacji gry, ale dodatkowo też z konfliktem intrapersonalnym, psychologicznym wynikającym ze sprzecznej motywacji. Na poziomie teoretycznym, grę motywów mieszanych odróżnia od gry o sumie zerowej to, że suma wypłat nie jest stała, i nie zachodzi przypadek, w którym zysk jednego gracza (czy graczy) musi koniecznie być stratą drugiego. Z tego powodu gry motywów mieszanych nazywane są czasami grami o sumie niezerowej. CS 235.

Większość zdarzających się w prawdziwym świecie konfliktów, przypominających strukturą „Dylemat więźnia” lub „Marnotrawienie wspólnych dóbr”, należy do gier o sumie niezerowej. Oznacza to, że łączne zyski i straty uczestników gry nie muszą sumować się do zera. Innymi słowy, sukces jednej strony nie pociąga za sobą klęski drugiej. Obie strony równie dobrze mogą razem wygrać, jak i razem przegrać. Każda przeciwstawia bieżące interesy jednostki dobrostanowi grupy. Każda jest diaboliczną pułapką społeczną pokazującą, że nawet gdy jednostka zachowuje się „racjonalnie”, rezultatem może być strata. MPS 635.

Z reguły narody miały swoich ciemiężycieli, których się lękały, i swoich ciemiężonych, którymi pogardzały. Nieliczne gotowe były przyznać innym narodom takie same prawa, jakich żądały dla siebie. Cały burzliwy i wciąż jeszcze trwający proces samostwarzania się narodów przypomina grę o sumie zerowej, w której suwerenność innego oznacza zamach na moją suwerenność. To, co jest naturalnym prawem mojego narodu, w przypadku innego narodu jest świadectwem jego agresji, nieustępliwości i arogancji. BNZ 126-127.

Przemoc często stanowi sumę niezerową. Jest gorsza od sumy zerowej w tym sensie, że straty przewyższają zyski. BZK 374.

Przekonaniem nieco zbliżonym do cynizmu jest wiara w życie jako grę o sumie zerowej, czyli pogląd, że interesy różnych ludzi są sprzeczne, stosunki międzyludzkie antagonistyczne („człowiek człowiekowi wilkiem”), a wygrana jednego człowieka jest możliwa tylko za cenę przegranej innego. WPS 102.

Ci zatem, którzy w jakikolwiek sposób przegrywają, bardziej wierzą w antagonistyczny charakter stosunków społecznych oraz w to, że przegrali dlatego, iż ktoś im coś zabrał. Wiara w grę jest więc racjonalizacją własnej porażki. WPS 103.

Niektórzy wierzą, że ludzkie interesy są nieuchronnie sprzeczne i żywią przekonanie, iż życie jest grą o sumie zerowej, w której można wygrać jedynie za cenę porażki drugiego człowieka. Natomiast inni wcale w to nie wierzą i przekonanie są o zasadniczej zgodności ludzkich interesów. WPS 400.

Klasycznym modelem konfliktu jest gra o sumie zerowej – sytuacja skonstruowana w taki sposób, że dwie lub więcej stron rywalizują o jakieś ograniczone dobro, suma zaś zysków stron wygranych odpowiada dokładnie sumie strat poniesionych przez strony przegrane (zyski minus starty równają się zeru – stąd nazwa gry, która bywa też nazywana grą o sumie stałej). WPS 402.

Jak rozpoznać grę o sumie niezerowej
Czym różni się gra o sumie zerowej od gry o sumie niezerowej

Innym motywem nasilającym konflikt jest dążenie do obrony samooceny. W bardzo licznych konfliktach obserwuje się przemianę celu stron z maksymalizacji dobra, o które początkowo poszło, na kwestię, kto kogo zwycięży. Powoduje to eskalację konfliktu, ponieważ sytuacja, w której każdy może coś ugrać, szybko przemienia się w sytuację gry o sumie zerowej, gdzie jedna strona może wygrać tylko za cenę porażki drugiej strony. Ludzie z reguły też utożsamiają się z głoszonymi przez siebie opiniami i argumentami, w związku z czym atak na nie traktują jako atak skierowany na siebie samych. WPS 411.

Komunikowanie się w sposób wspierający oznacza unikanie gry, w której jedna strona musi przegrać, aby druga wygrała, lub jedna musi się mylić, aby druga miała rację. Prawdziwa komunikacja prowadzi do zrozumienia i bliskości, podczas gdy takie gry prowadzą do walki i oddalenia. Zapytaj siebie: „Czy chcę wygrać, czy też naprawdę się porozumieć? Czy chcę, by racja była po mojej stronie, czy może pragnę, byśmy wzajemnie się zrozumieli?”. Kiedy sobie uświadomisz, że w rozmowie próbujesz się bronić lub kogoś krytykować, będzie to nieomylny znak, że uczestniczysz w grze wygrana/przegrana. SKP 57.

W mojej ojczyźnie zwycięstwo jednej osoby jest uznawane za porażkę innej, jakby kraju nie stać było na więcej niż jeden sukces. Tutaj [w USA] ludzie wielbili zwycięzców. W moim kraju społeczeństwo sprzysięga się, żeby zniszczyć, zniechęcić i w szale żrącej zazdrości strącić triumfatorów z piedestału.
Raja Shehadeh, Obcy w domu, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2012, s. 205-206.

Przypisy

Słownik: wykaz pojęć

Bibliografia: wykaz skrótów