Informacje szczegółowe
Autorka: Mick Brown
Tytuł: Nirvana Express. Mistycy, oszuści i poszukiwacze oświecenia
Tytuł oryginału: The Nirvana Express: How the Search for Enlightenment Went West
Wydawca: Marka wydawnicza Bo.wiem | Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Przekład: Barbara Gutowska-Nowak
Seria: Mundus
Liczba stron: 480
Format: 15 x 23 cm
Rok wydania: 2025
Data premiery: 06.10.2025
ISBN: 978-83-233-5573-1
e-ISBN (mobi,epub): 978-83-233-7727-6
Kup książkę w najniższej cenie
Nirvana Express. Mistycy, oszuści i poszukiwacze oświecenia
W książce Nirvana Express. Mistycy, oszuści i poszukiwacze oświecenia Mick Brown opisuje początki, okres rozkwitu oraz schyłek złotej epoki guru na Zachodzie.
„Pieprzony idiota”, powiedział o Maharishim John Lennon kilka lat po tym, jak przestał uważać go za swojego guru. Fascynację Beatlesów hinduskim mędrcem nazwał „prywatnym błędem, który popełniliśmy na oczach wszystkich”. I dodał: „Odkryłem jego blef”. Paul McCartney także nie ukrywał rozgoryczenia: „Uważaliśmy go za kogoś, kim nie był”. I nie byli w tym odosobnieni.
„Zostałem oszukany. Padłem ofiarą podstępu”, stwierdził zawiedziony wyznawca innego duchowego mistrza. A kolejny czuł się znużony tym, że „różni mistycy mówią mu ciągle to samo, co usłyszał już dziesiątki razy od innych, oraz powtarzają jak papugi te same porównania i metafory”. Słowem, wielu zachodnich poszukiwaczy oświecenia zaznało gorzkiego rozczarowania, kiedy guru okazywał się zbyt ludzki, omylny, niesłowny, nazbyt zainteresowany autoreklamą lub kiedy gasła obietnica rzeczywistej wewnętrznej przemiany.
Ich odczucia zyskały też potwierdzenie naukowe. W 1988 r. profesor religioznawstwa Ronald Clarke przedstawił analizę charakteru i zachowania Rajneesha, wg której guru – właściciel 90 rolls-royce’ów i bogatej kolekcji zegarków zdobionych diamentami – cierpiał na klasyczne narcystyczne zaburzenie osobowości, wykazując się całkowitym brakiem empatii, nadmierną próżnością, nienasyconym pragnieniem pochlebstw itp.
(…)
Cała recenzja książki Nirvana Express ukaże się niebawem w miesięczniku "Nowe Książki", a potem pojawi się w tym miejscu. Tymczasem zachęcam do przeczytania fragmentu Przedmowy do tej znakomitej książki, która dobrze rekapituluje jej zawartość i daje pojęcie o kunszcie językowym autora.
Grzegorz Tomicki
Nirvana Express. Od autora
W epoce wiktoriańskiej ludzie Zachodu odnosili się do wierzeń i praktyk religijnych mieszkańców subkontynentu indyjskiego z mieszaniną fascynacji, podziwu, zakłopotania i podejrzliwości. Brytyjczycy byli obecni w Indiach od prawie trzystu lat, najpierw za pośrednictwem Kompanii Wschodnioindyjskiej, zanim w 1858 roku Indie znalazły się pod panowaniem Korony Brytyjskiej. Choć Indie były perłą w koronie brytyjskiego imperium, dla większości Brytyjczyków pozostały odległą, słabo poznaną krainą; nie pojmowali oni wielu aspektów życia Hindusów, ale największą tajemnicą była dla nich tamtejsza bogata tradycja duchowa. Miało się to jednak zmienić.
Rewolucja społeczno-kulturowa w Anglii pod koniec epoki wiktoriańskiej, postęp naukowy, który zachwiał podstawami wiary chrześcijańskiej, oraz cichy bunt przeciwko zjawisku, które reformator społeczny Edward Carpenter nazwie „zadowolonym z siebie komercjalizmem i materializmem środkowej fazy epoki wiktoriańskiej”, przyczyniły się do wzrostu zainteresowania „niezrównaną prawdą Wschodu”. Zaledwie trzy pokolenia później dziesiątki tysięcy młodych ludzi z kręgu kultury Zachodu będą podążać przez pół świata „szlakiem hippisów” w poszukiwaniu duchowego oświecenia, a członkowie najsłynniejszego na świecie popowego zespołu muzycznego, Beatlesi, będą medytować u stóp brodatego, chichoczącego Maharishiego Maheshy, nawróceni na jego „prostą technikę życia w pokoju i szczęściu”.
Poszukiwacze prawdy i marzyciele, uczeni i idealiści, poeci, okultyści, hippisi oraz poważni badacze natury jaźni i duszy, którzy zaludniają stronice tej książki, wyprzedzali swoje czasy. Dla poszukiwaczy duchowych przygód Wschód był nie tylko obiektem fascynacji, romantycznych wzruszeń – albo wyzysku – lecz także miejscem wybawienia, duchowym Eldorado. Tam bowiem, jak sądzono, znajdowała się odpowiedź na odwieczne problemy ludzkości – bezskuteczną pogoń za szczęściem, brak więzi z własnym ja i z Bogiem. Dla niektórych poszukiwania te zakończyły się rozczarowaniem i utratą złudzeń, dla innych szaleństwem, a dla bardzo nielicznych, być może, odnalezieniem owego najbardziej nieuchwytnego Świętego Graala – oświecenia. Któż jednak, prócz prawdziwie oświeconych, może powiedzieć, czym naprawdę jest oświecenie?
W książce Nirvana Express prześledzimy drogę od publikacji Światła Azji, poetyckiej biografii Buddy pióra Edwina Arnolda, która wywołała sensację i stała się bestselerem w epoce wiktoriańskiej, przez Wiwekanandę i Annie Besant, Allana Bennetta – pierwszego Anglika, który został buddyjskim mnichem, samozwańczego mędrca i duchowego turystę Paula Bruntona, po Mercedes de Acostę i Somerseta Maughama; od bitników do Beatlesów i dalej, by dowiedzieć się, jak nauczyciele filozofii Wschodu dotarli na Zachód, gdzie najpierw przyjmowani byli ze zdziwieniem i ciekawością, później zaś stali się znanymi osobistościami na zachodniej scenie kulturalnej. Byli wśród nich tacy słynni guru, jak Maharishi Mahesh, „bóg chłopiec” Maharaj Ji oraz – najbardziej kontrowersyjna postać w epoce nowożytnej – Bhagwan Rajneesh.
W czasach, kiedy nauka coraz bardziej spychała Boga i tajemnicę na margines życia, guru oferował poszukiwaczom duchowej prawdy obietnicę odkrycia ich własnej, prywatnej drogi do Boga, której nie potrafiła im zapewnić konwencjonalna religia. Uważali oni, że wschodni mistycyzm proponuje głębsze, pełniejsze wyjaśnienie sensu ludzkiej egzystencji – obietnicę urzeczywistnienia wewnętrznej boskości, czego nie zapewniał materialistyczny pogląd na świat, wedle którego człowiek jest tylko zbiorem „samolubnych genów”.
Wiele koncepcji scharakteryzowanych w tej książce, które dawniej uważano za ekscentryczne, egzotyczne, obce albo dziwaczne, dziś stanowi element naszej codzienności. Podczas gdy kiedyś chrześcijańscy duchowni pomstowali na herezje hinduizmu, obecnie organizuje się zajęcia jogi w salkach przykościelnych. Medytacja została pozbawiona duchowych konotacji i przemianowana na „trening uważności”. Posążki Buddy stały się wszechobecnymi elementami wystroju w magazynach wnętrzarskich. Termin „guru” oderwał się od powiązań ze Wschodem oraz od swego pierwotnego znaczenia: „nauczyciel” i jest dziś stosowany na określenie prawie każdego eksperta lub autorytetu w dowolnej dziedzinie, a także wielu osób, które nie są żadnymi autorytetami.
Paradoksalnie, w tym samym czasie wzrosła nieufność wobec guru ze Wschodu. System guru opierał się na zupełnie innej relacji niż ta, która łączy wiernego z księdzem albo pastorem. Guru był postrzegany jako ścieżka – a w niektórych wypadkach jako ucieleśnienie – boskości. W systemach filozoficznych kładących nacisk na dezintegrację ego bezwarunkowe oddanie wobec guru często prowadziło do uzależnienia wyznawców, które przypominało uzależnienie dziecka od rodzica i sprawiało, że padali oni ofiarą emocjonalnych, finansowych i seksualnych nadużyć.
Emisariusze oświecenia czy świątobliwi oszuści? Nauki guru pomogły niektórym wieść satysfakcjonujące, spełnione życie duchowe. Innym przyniosły gorzkie rozczarowanie, kiedy guru okazywał się zbyt ludzki – zbyt omylny – albo kiedy gasła obietnica rychłego oświecenia. Od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku do dziś działalności niektórych spośród najsłynniejszych guru, którzy przybyli na Zachód, towarzyszyły liczne skandale. Sai Baba, z pewnością najbardziej niezwykły i tajemniczy guru końca XX wieku, który cieszył się ogromnym uznaniem i miał rzesze wyznawców w Indiach oraz na Zachodzie, był oskarżany o wykorzystywanie seksualne młodych wyznawców. On sam nigdy nie odniósł się do tych zarzutów, pozostawiając to swoim apologetom, którzy wyjaśniali, że osoby oskarżające guru o molestowanie seksualne nie rozumiały, iż jego zachowanie było elementem „duchowego rozwoju”.
Nirvana Express rozpoczyna się od wydarzeń, które rozegrały się w odległych czasach, kiedy naczelny redaktor pewnej angielskiej gazety napisał pierwszą poetycką opowieść o życiu Buddy i kiedy uczestnicy pierwszego Parlamentu Religii Świata w 1893 roku jak jeden mąż wstali z miejsc, by nagrodzić gromkimi brawami człowieka, który wygłosił wykład na temat zasad filozofii wedyjskiej; następnie przenosi nas do czasów, gdy Meher Baba podbił Hollywood, a Somerset Maugham zemdlał w obecności przypuszczalnie największego hinduskiego świętego; kiedy „mesjasz” LSD Timothy Leary stwierdził, że „teraz wszyscy jesteśmy Hindusami”, a Beatlesi siedzieli u stóp Maharishiego i pisali piosenki, nie przypuszczając nawet, że później staną się one inspiracją dla masakry, której dokonał Charles Manson, ucieleśnienie mrocznej strony wolności obyczajowej lat sześćdziesiątych.
Kończy się zaś na Rajneeshu, który za sprawą swoich dziewięćdziesięciu (a może dziewięćdziesięciu trzech? Nikt nie zna dokładnej liczby) rolls-royce’ów stał się najbardziej rozpoznawalnym i kontrowersyjnym guru schyłku XX wieku i którego utopijne dążenie do stworzenia „Nowego Człowieka” zakończyło się morderczymi intrygami i nocnymi ucieczkami przed amerykańskim wymiarem sprawiedliwości. Można powiedzieć, że Rajneesh był ostatnim przedstawicielem złotej epoki guru na Zachodzie. Ta książka opisuje jej początki, okres największego rozkwitu oraz schyłek, a raczej definitywny koniec.
Mick Brown
Nirvana Express
➡️ Zobacz inne polecane przez nas książki
