Spis treści

Co znaczy określenie „psy Pawłowa”?

Psy Pawłowa to jedno z najbardziej znanych pojęć w psychologii, będące symbolem warunkowania klasycznego, czyli procesu, w którym jednostka uczy się reagować na bodźce w określony sposób. Pojęcie to pochodzi od nazwiska rosyjskiego fizjologa, Iwana Pawłowa, który na początku XX wieku przeprowadził serię eksperymentów na psach, mających na celu zrozumienie mechanizmów związanych z wydzielaniem śliny. Odkrycia Pawłowa miały fundamentalne znaczenie dla rozwoju psychologii behawioralnej.

Eksperyment Pawłowa

Pawłow początkowo badał reakcje trawienne u psów, koncentrując się na ślinie, wydzielanej w odpowiedzi na jedzenie. Szybko jednak zauważył, że psy zaczynają ślinić się nie tylko na widok jedzenia, ale także na widok osoby, która je przynosiła. Postanowił dokładniej zbadać ten fenomen.

Pawłow zaczął łączyć neutralny bodziec – dźwięk dzwonka – z podawaniem jedzenia. Na początku psy reagowały na jedzenie poprzez wydzielanie śliny, co było naturalnym odruchem (reakcja bezwarunkowa). Dzwonek sam w sobie nie wywoływał żadnej reakcji. Jednak po kilkukrotnym zestawieniu dźwięku dzwonka z podaniem jedzenia, psy zaczęły reagować ślinieniem się już na sam dźwięk dzwonka, nawet jeśli jedzenie nie było podane. W ten sposób dzwonek stał się bodźcem warunkowym, a reakcja ślinienia – reakcją warunkową.

Psy Pawłowa a warunkowanie klasyczne

Eksperymenty Pawłowa doprowadziły do wyodrębnienia koncepcji warunkowania klasycznego, w którym neutralny bodziec, po skojarzeniu z bodźcem bezwarunkowym (takim, który naturalnie wywołuje reakcję), staje się bodźcem warunkowym i wywołuje reakcję warunkową. Zasadniczo, organizm uczy się reagować na bodziec, który wcześniej nie wywoływał reakcji.

Ten proces ma szerokie zastosowanie w psychologii. Jest kluczowy w wyjaśnianiu, jak tworzą się fobie (np. osoba, która doznała traumatycznego zdarzenia związanego z psem, może zacząć odczuwać strach na sam widok psa). Warunkowanie klasyczne jest również wykorzystywane w terapii behawioralnej, np. w procesie systematycznej desensytyzacji, gdzie stopniowo redukuje się lęki poprzez kontrolowane eksponowanie na bodźce wywołujące strach.

Znaczenie eksperymentu dla psychologii

Eksperymenty Pawłowa były jednym z kamieni milowych w rozwoju psychologii behawioralnej, w której zachowanie jest postrzegane jako wynik interakcji między bodźcami zewnętrznymi a reakcjami organizmu. Podejście to przyczyniło się do rozwoju dalszych badań nad uczeniem się, które później zaowocowały innymi teoriami, takimi jak warunkowanie instrumentalne (B.F. Skinner).

Współczesna psychologia czerpie z tych odkryć, stosując warunkowanie klasyczne w terapiach lękowych, w programach modyfikacji zachowań, a także w marketingu, gdzie określone bodźce mają wywoływać pozytywne skojarzenia z produktami.

Psy Pawłowa to nie tylko eksperyment, ale i symbol, który pokazuje, jak mocno zewnętrzne bodźce mogą wpływać na nasze zachowanie i jak nasze reakcje mogą być modyfikowane poprzez proces uczenia się.

Materiały uzupełniające

Wypisy z literatury psychologicznej

Fizjolog, fizyk oraz laureat nagrody Nobla, Iwan Pawłow, zaliczał się raczej do miłośników psów. Odkrył, że psy znajdujące się w jego laboratorium zaczynały ślinić się, gdy nadchodziła pora karmienia. Jego obserwacje rozpoczęły się dzięki dziwnemu przypadkowi. Pewnego ranka chorobliwie punktualny i wymagający Pawłow strofował swojego asystenta za to, że ten spóźnij się 10 minut do pracy. Był rok 1917 i asystent natknął się na blokadę drogi, ustawioną przez rewolucjonistów, która przecięła jego codzienną marszrutę, zmuszając go do zmiany trasy. Nie było to jednak wystarczające wytłumaczenie dla doktora Pawłowa. Gdy asystent dotarł wreszcie do pracy, Pawłow był wściekły. ZBC 165

Dzięki temu odkrył jednak, że psy laboratoryjne, na których prowadzili badania, zaczynały się ślinić, słysząc regularne, mocne kroki asystenta wchodzącego do laboratorium, zanim jeszcze widziały, jak przygotowuje dla nich pożywienie. Pawłow podchwycił tę obserwację „fizjologicznego wydzielania”, przyjmując zachowanie psów jako dowód na istnienie nowego prawa behawioralnego: odruchów warunkowych. ZBC 165-166.

Nagrody powodują uczenie się. Pies Pawłowa słyszy dzwonek, widzi kiełbaskę i ślini się. Jeśli parowanie dzwonek-kiełbasa będzie powtarzane wystarczająco często, pies zacznie ślinić się na sam dźwięk dzwonka. Można powiedzieć, że dzwonek zapowiada kiełbasę i dlatego pies się ślini. Ten rodzaj uczenia się zachodzi w dość bierny sposób, ponieważ do jego wystąpienia wystarczy, że pies będzie obecny. PSM 115.

W tym, co dzisiaj można postrzegać jedynie jako perwersyjny eksperyment, Watson i Rayner opierali się na wiedzy o warunkowaniu klasycznym, a zwłaszcza na eksperymentach rosyjskiego fizjologa Iwana Pawłowa. Obecnie w szkole wszyscy uczymy się o psach Pawłowa i o tym, jak zaczęły się ślinić na dźwięk dzwonka. Odkrycie reakcji warunkowej było jednym z jego najważniejszych osiągnięć na polu fizjologii i nauk psychologicznych. (Pawłow otrzymał Nagrodę Nobla w 1904 roku „za badania nad fizjologią trawienia, które przyczyniły się do przekształcenia i poszerzenia wiedzy na temat istotnych aspektów tego zagadnienia”).

Pawłowa bardzo interesowało również to, co nazwał „wewnętrznym hamowaniem odruchów warunkowych”. Zauważył on, że brak wzmocnienia powoduje osłabienie lub zanik nabytych zachowań; na przykład u psów zaprzestanie podawania jedzenia po usłyszeniu dzwonka prowadziło do osłabienia wydzielania śliny. Mówiąc bardziej ogólnie, kiedy bodziec warunkowy (conditioned stimulus, CS) przestaje zapowiadać bodziec bezwarunkowy (unconditioned stimulus, UCS; np. szok elektryczny), z którym został skojarzony w przeszłości, CS stopniowo przestaje wywoływać reakcję warunkową. Proces ten nazywa się wygaszaniem. PSM 248.

Pies Pawłowa słyszy dzwonek, widzi kiełbaskę i ślini sięLuiz Pessoa: Splątany mózg.

Psy nauczyły się reagować „w sposób uwarunkowany” na neutralne bądź niepowiązane wydarzenia, które kojarzyły im się ze zbliżaniem się pewnego rzeczywistego zdarzenia, jakim był dla nich smak apetycznego pokarmu w pysku. Regularna zbieżność w czasie doprowadziła do tego, że kojarzyły pewne wydarzenia z innymi wydarzeniami. W zasadzie wszystkie zwierzęta – od organizmów jednokomórkowych po ludzi – są uwarunkowane tak, aby reagowały z możliwe do przewidzenia sposoby. Niektóre z nich możemy łatwo modyfikować, inne zaś są trudniejsze do zmiany. ZBC 166.

Jednakże wbrew oczekiwaniom, eksperymenty nad ślinieniem (pierwszy etap trawienia) nie powiodły się, co skłoniło Pawłowa i jego ekipę do zboczenia z drogi i poszukania „objazdu” przez dziedzinę psychologii uczenia się – „objazdu”, który zajął Pawłowowi resztę życia. Problem, który napotkali, polegał na tym, że ich zwierzęta eksperymentalne zaczynały się ślinić, jeszcze zanim wprowadzono im pokarm do pyska. W istocie ślina zaczynała płynąć, gdy zwierzęta zobaczyły pokarm, lub nawet wtedy, gdy usłyszały kroki asystenta niosącego jedzenie. (Normalnie ślinienie występuje po wprowadzeniu pokarmu do pyska). PKK II 119.

Pawłow stawiał psom pozornie proste zadanie polegające na różnicowaniu koła i elipsy. Po jednym bodźcu zawsze podawano pokarm, a po drugim aplikowano bolesny wstrząs elektryczny. Jednakże po serii prób zadanie stawało się trudniejsze, gdyż Pawłow stopniowo zmieniał elipsę tak, że była coraz bardziej podobna do koła – aż do tego stopnia, że psy nie były w stanie rozróżnić tych figur. A jak reagowały?

Gdy różnicowanie było coraz trudniejsze, ich reakcje stawały się bardziej nieprzewidywalne. W końcu, gdy psom coraz bardziej myliło się koło z elipsą, warczały i kłapały pyskami na eksperymentatorów. Ponieważ takie gwałtowne reakcje przypominają zachowanie ludzi „neurotycznych”, którzy stają się drażliwi i nastawieni obronnie, kiedy mają dokonać trudnego wyboru, ten wzorzec zachowania nazwano nerwicą eksperymentalną. Nawet dzisiaj wzorzec ten służy jako model pogorszenia funkcjonowania, które obserwuje się zarówno u ludzi, jak i zwierząt będących pod wpływem stresu. PKK II 126.

Nowe osoby wchodzące do pomieszczenia (goście Pawłowa i on sam) stanowiły nowy bodziec, który przykuwał uwagę psa, czyli odwracał ją od dzwonka i jedzenia, a kierował na zmianę, jak zaszła w laboratorium. Pawłow nie był pierwszym naukowcem, który zaobserwował to zjawisko, ale jako pierwszy dostrzegł jego cel i wskazał tenże w nazwie, jaką nazwał owemu zjawisku: odruch śledzenia. Zrozumiał, że każde zwierzę, aby przetrwać, musi być bardzo wyczulone na zmiany zachodzące w najbliższym otoczeniu oraz musi badać i oceniać owe zmiany pod kątem ewentualnych niebezpieczeństw lub szans, jakie mogą ze sobą nieść. Odruch ten jest tak silny, że tłumi wszystkie inne działania. CPS 108.

A potem Pawłowowi błysnęła myśl, która miała na trwałe zapisać jego i jego psy w historii. Zdał sobie sprawę, że czworonogi uczyły się z otoczenia. Psy nie reagowały na naturalny bodziec w postaci pożywienia na języku, ale na pierwotnie neutralny widok – asystentów w białych fartuchach – który teraz kojarzyły ze smakiem mączki mięsnej. Ostatecznie nazwano to odruchem warunkowym. DZA 208.

Proces ten, zwany warunkowaniem klasycznym, jest znany każdemu, kto słyszał o odkryciu rosyjskiego fizjologa Iwana Pawłowa. Próbując zbadać trawienie u psów, Pawłow mierzył przepływ śliny podczas karmienia proszkiem mięsnym. Zauważył, że psy śliniły się jeszcze przed karmieniem, gdy tylko usłyszały kroki badacza. Skojarzyły ten dźwięk z pokarmem, więc same kroki wyzwalały ślinienie. ODP 54.

Proces ten działa podobnie u ludzi narażonych na stresujące sytuacje: możemy mieć warunkową reakcję strachu na okoliczności, które powinny być nieszkodliwe (takie jak widoki, zapachy i dźwięki w parku), jeśli były częścią traumatycznego wydarzenia (np. napaści). Nawet pewne warunki, nie tak wyraźnie związane z traumą, czasem wyzwalają strach: funkcjonariusze policji, którzy 11 września 2001 roku/ pracowali na Dolnym Manhattanie, powiedzieli nam, że już od ponad dwudziestu lat unikają mostów, tuneli, a nawet całej dzielnicy. Próby izolowania się od wyzwalaczy strachu mogą poważnie ograniczać życie. ODP 54-55.

Stephen M. Southwick, Dennis S. Charney, Jonathan M. DePierro: Odporność psychicznaPsy Pawłowa to symbol warunkowania klasycznego

Polecane książki

Zobacz także

Iwan Pawłow (1849-1936)

Słownik: wykaz pojęć Bibliografia: wykaz skrótów