Spis treści

Czym jest gen i dlaczego jest tak ważny?

Gen to podstawowa jednostka dziedziczności, czyli fragment chromosomu zbudowany z DNA, który zawiera informacje niezbędne do budowy i funkcjonowania organizmu. Każdy gen zajmuje określone miejsce (locus) na chromosomie i jest przekazywany z pokolenia na pokolenie. Geny kodują zarówno cechy fizyczne, jak i psychiczne – od koloru oczu, przez podatność na choroby, aż po skłonności behawioralne.

Jakie funkcje pełnią geny w organizmie człowieka?

Geny można podzielić na dwie główne kategorie:

Geny strukturalne – odpowiadają za budowę komórek i tkanek.
Geny regulacyjne – kontrolują aktywność innych genów i procesy metaboliczne.

Ludzki genom, czyli komplet wszystkich genów, zawiera około 20 000 – 25 000 genów zakodowanych w około 3 miliardach par zasad DNA. Dzięki nim każdy człowiek ma unikalny zestaw cech, choć 99,9% materiału genetycznego jest wspólne dla wszystkich ludzi.

W jaki sposób geny wpływają na nasze codzienne życie?

Geny mają ogromny wpływ na codzienne funkcjonowanie. Decydują nie tylko o wyglądzie, ale także o predyspozycjach zdrowotnych, temperamencie, podatności na stres czy ryzyku uzależnień. Przykłady wpływu genów na życie codzienne:

Kolor oczu, kształt uszu czy wzrost są w pełni determinowane przez geny.
Skłonność do niektórych chorób, np. cukrzycy czy depresji, może być dziedziczona.
Cechy osobowości, takie jak ekstrawersja czy neurotyczność, są częściowo uwarunkowane genetycznie, choć zawsze współdziałają z wpływami środowiskowymi.

Czy geny determinują nasze zachowanie?

Nie można powiedzieć, że geny w pełni determinują zachowanie człowieka. Są one jednym z wielu czynników, które na nie wpływają. Współczesna psychologia podkreśla, że:

Zachowania są wynikiem współdziałania genów i środowiska.
Geny mogą predysponować do określonych reakcji, ale to środowisko często decyduje, czy dana cecha się ujawni.
Normy kulturowe i wychowanie mogą wzmacniać lub osłabiać wpływ genów na zachowanie.

Jakie są najczęstsze mity dotyczące genów?

Geny w pełni determinują naszą osobowość – w rzeczywistości środowisko odgrywa równie ważną rolę.
Jeśli w rodzinie występuje choroba, na pewno ją odziedziczysz – geny zwiększają ryzyko, ale nie gwarantują wystąpienia choroby.
Geny są niezmienne – choć sekwencja DNA jest stała, ekspresja genów może być modyfikowana przez czynniki środowiskowe (epigenetyka).

Jakie funkcje pełnią geny w organizmie człowieka

Jak geny i środowisko współdziałają?

Współczesne badania pokazują, że geny i środowisko są ze sobą ściśle powiązane. Przykłady tej współpracy:

Osoba z genetyczną skłonnością do uzależnień może nigdy nie rozwinąć nałogu, jeśli wychowuje się w sprzyjającym środowisku.
Geny mogą wpływać na to, jak reagujemy na stres, ale ostateczny kształt reakcji zależy od doświadczeń życiowych.

Jakie znaczenie mają geny w psychologii?

Psychologia coraz częściej korzysta z wiedzy o genach, by lepiej rozumieć mechanizmy powstawania różnych zaburzeń psychicznych oraz indywidualnych różnic w zachowaniu. Dzięki badaniom genetycznym można:

Określić podatność na zaburzenia nastroju, lękowe czy uzależnienia.
Personalizować terapie i leczenie, dostosowując je do indywidualnego profilu genetycznego.

Jakie cechy są dziedziczone genetycznie, a które zależą od środowiska?

Cecha	Wpływ genów	Wpływ środowiska
Kolor oczu	wysoki	niski
Wzrost	wysoki	średni
Skłonność do depresji	średni	wysoki
Zdolności muzyczne	średni	wysoki
Temperament	średni	średni
Ryzyko uzależnień	średni	wysoki
Poglądy polityczne	niski	wysoki

Podsumowanie

Geny to kluczowy element, który kształtuje nas jako jednostki – zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym. Ich wpływ na codzienne życie jest ogromny, ale nigdy nie działają w izolacji. To, kim jesteśmy, jest efektem nieustannej interakcji między genetyką a środowiskiem. Zrozumienie tej relacji pozwala lepiej zrozumieć siebie i innych, a także skuteczniej wspierać rozwój i zdrowie psychiczne w społeczeństwie.

W jaki sposób geny wpływają na nasze codzienne życie

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest gen i jaką pełni funkcję?
Gen to fragment DNA, który zawiera instrukcje potrzebne do budowy białek i regulacji procesów życiowych w organizmie. Jest podstawową jednostką dziedziczności, przekazywaną z pokolenia na pokolenie, odpowiada za różnorodność cech fizycznych oraz psychicznych.

Czy geny całkowicie determinują nasze zachowanie?
Nie, geny wpływają na predyspozycje i potencjał, ale zachowanie człowieka jest wynikiem współdziałania genów i środowiska. Czynniki takie jak wychowanie, doświadczenia życiowe czy kultura mają równie duże znaczenie.

Jak można sprawdzić, jakie geny dziedziczymy?
Istnieją testy genetyczne, które pozwalają określić obecność konkretnych genów lub wariantów genetycznych. Mogą one dostarczyć informacji o ryzyku chorób, cechach fizycznych czy predyspozycjach psychologicznych, jednak interpretacja wyników wymaga wiedzy specjalistycznej.

Czy geny mogą się zmieniać w ciągu życia?
Sekwencja DNA w genach jest zasadniczo stała, ale ekspresja genów, czyli sposób ich „włączania” i „wyłączania”, może ulegać zmianom pod wpływem czynników środowiskowych i stylu życia. Ten proces nazywamy epigenetyką.

Jakie cechy są najbardziej uwarunkowane genetycznie?
Cechy takie jak kolor oczu czy grupa krwi mają silne podłoże genetyczne. Inne, na przykład temperament czy skłonność do niektórych chorób psychicznych, są uwarunkowane genetycznie, ale w dużym stopniu zależą też od środowiska.

Czy można zmienić swoje geny?
Obecnie nie ma możliwości zmiany sekwencji genów w organizmie dorosłego człowieka w sposób powszechnie dostępny. Jednak dzięki postępom w medycynie, takim jak terapia genowa, możliwe jest leczenie niektórych chorób genetycznych. Zmiany stylu życia i środowiska mogą natomiast wpływać na ekspresję genów.

Dlaczego badania genetyczne są ważne w psychologii?
Badania genetyczne pomagają zrozumieć, jakie czynniki biologiczne mogą predysponować do różnych zaburzeń psychicznych oraz jak indywidualne różnice genetyczne wpływają na zachowanie. Dzięki temu możliwe jest lepsze dostosowanie terapii i wsparcia do potrzeb konkretnej osoby.

Lambert Deckers: Motywacja. Perspektywa biologiczna, psychologiczna i środowiskowa

Wypisy z literatury psychologicznej

Gen – fragment chromosomu kodującego kierunek dziedziczenia fizycznych i psychicznych cech organizmu. PKK I 94.

Geny (genes) – elementy DNA, które dostarczają informacji do budowy białek, które z kolei tworzą cegiełki do budowy mózgu i struktur ciała. DMO 59.

Gen (gene) – jednostka dziedziczna zakodowana w DNA, zajmująca stałe locus w chromosomie i przenoszona z rodzica na potomstwo, składająca się z sekwencji par zasad (1) odpowiadających specyficznej sekwencji aminokwasów tworzących białko. Geny odpowiedzialne są za budowę komórek ciała (geny strukturalne) lub za regulację ekspresji innych genów (geny regulacyjne). Ludzki genom obecny w każdej komórce ciała zawiera ok. 20 000 – 25 000 genów zakodowanych w ok. 3 mld par zasad. CS 224.

Genotyp – zestaw genów, zawierających instrukcje, według których budowane są organizmy. PKK I 93.

DNA – długa i złożona molekuła, która koduje cechy genetyczne. Nazwa DNA jest skrótem pochodzącym od kwasu deoksyrybonukleinowego. PKK I 94.

Przeszłość ewolucyjna (Evolutionary Past) nagromadzenie skutków milionów lat doboru naturalnego w genach danej osoby. DMO 26.

Geny to części DNA, które dostarczają informacji niezbędnych do budowy białek. Białka tworzą mózg i układ nerwowy. Ludzie otrzymują po połowie swoich genów od każdego z rodziców w momencie zapłodnienia komórki jajowej. W tym czasie plemnik zawierający informację genetyczną ojca łączy się z komórką jajową, która zawiera informację genetyczną matki. Wynikowa kombinacja zawiera informacje od każdego z rodziców, które z kolei pochodzą od ich rodziców i tak dalej. Nasze geny lub przeszłość genetyczna nie wpływają bezpośrednio na motywację ani zachowanie. Geny dostarczają informacji koniecznych do budowy białek, które są wykorzystywane do ,,tworzenia układu szkieletowego, mięśni, układu hormonalnego, układu odpornościowego, układu pokarmowego i, co najważniejsze, dla zachowania, układu nerwowego” .

Stwierdzenie, że geny wpływają na zachowanie, jest tak naprawdę skrótowym sposobem stwierdzenia, że geny są ,,przepisami” na różne białka, które z kolei wytwarzają układy neurofizjologiczne determinujące konkretną reakcję na stymulację środowiskową. Zatem genetyczne dziedziczenie motywów lub mechanizmów psychologicznych oznacza po prostu, że mózg lub ciało są wrażliwe na bodźce, które wywołują lub zaspokajają te motywy. Na przykład różne receptory w języku reagują na bodźce słodkie i gorzkie, więc niemowlęta preferują słodkie smaki. Geny niosą informacje o tym, jak zbudowane są receptory języka i struktury mózgu odbierające od nich informacje. Na bardziej globalnym poziomie zmienność i dobór występują na poziomie zachowania. W przeciwieństwie do genów zdarzenia behawioralne i środowiskowe są widoczne. W odniesieniu do genów widzimy tylko ich rezultaty. DMO 34.

Geny to segmenty DNA, przekazywane potomstwu przez rodziców, dostarczające informacje, jak budować struktury neurofizjologiczne. Te struktury z kolei stanowią fizyczną podstawę mechanizmów psychologicznych lub uniwersalnych motywów. Jednak czasami zachowanie, które powstało w toku ewolucji, nie pasuje do obecnego środowiska, co opisuje hipoteza ewolucyjnego niedopasowania. DMO 35.

Hipoteza dobrych genów (good genes hypothesis) – pogląd, że symetria twarzy i dymorfizm płciowy sygnalizują stan zdrowia, płodność i inteligencję, co czyni osoby z tymi charakterystykami pożądanymi partnerami do trwałych związków. DMO 59.

Kolejnym źródłem różnić między tobą a twoimi rodzicami jest losowa kombinacja cech – fizycznych i psychicznych – które każde z rodziców przekazało ci od przeszłych pokoleń, własnych linii rodzinnych. To mieszane dziedziczenie stworzyło twój unikatowy genotyp, czyli genetyczny wzór, który sprawia, że jesteś inny niż wszystkie jednostki żyjące na Ziemi. Tak inny, jak tylko człowiek może być, ponieważ materiał genetyczny jest w 99,9% identyczny u wszystkich ludzi (Marks, 2004). PKK I 93.

Informacje potrzebne do tego, by życie trwało, są zapisane, rzecz jasna, w naszych genach. Każdy gen stanowi część naszego DNA i jest przechowywany w postaci chromosomów w jądrze komórki, wyspecjalizowanej strukturze zawierającej materiał genetyczny. Większość naszych komórek zawiera ten sam zestaw genów, znany jako genom. Komórki podczas podziału przekazują cały genom każdej z komórek potomnych. Zdecydowana większość z nich stanowi po prostu część naszego ciała i umrze wraz z nim. Niektóre jednak przeżyją nasze ciało – rozwiną się z nich nasze dzieci: nowe jednostki, które stworzą następne pokolenie. RDU 24-25.

Do końca XIX wieku nie mieliśmy pojęcia o podmiotowości genów. Większość z nas wyobraża sobie geny jako cechy, które dziedziczymy po rodzicach i przekazujemy swoim dzieciom. Możemy myśleć o dobrych genach, odzwierciedlonych w pozytywnych cechach, lub złych, których konsekwencją są choroby lub wady. Jednak geny lepiej scharakteryzować jako jednostki informacji. Zawierają one informacje nie tylko na temat tego, jak rozmnożyć organizm i przekazać jego cechy, ale także tego, jak zbudować cały organizm z pojedynczej komórki, tak by mógł funkcjonować. RDU 58.

Intelekt nie jest skonstruowany po to, aby rozumieć atomy czy nawet samego siebie, lecz aby sprzyjać przetrwaniu ludzkich genów. WNL 29.

Problemem jest już nie to, czy ludzkie zachowanie się jest zdeterminowane genetycznie, ale w jakiej mierze. WNL 46.

Zachowanie się człowieka jest organizowane przez geny, z których pewne posiadamy wspólnie z blisko spokrewnionymi z nami gatunkami, inne zaś są właściwe tylko naszemu gatunkowi. WNL 62.

Jakie są najczęstsze mity dotyczące genów

Czy ewolucja kulturowa wyższych wartości etycznych może sama z siebie przybrać na sile i iść własną drogą oraz w pełni zastąpić ewolucję genetyczną? Myślę, że nie. Geny trzymają kulturę na smyczy. Smycz jest bardzo długa, lecz będzie krępować wybory wartości stosownie do tego, jaki będzie ich w wpływ na ludzką pulę genetyczną. WNL 208.

Teoria skryptów seksualnych podkreśla wyuczone wzorce zachowań, natomiast perspektywa ewolucyjna doszukuje się źródeł motywacji seksualnej w genach. (Jest to kwestia położenia akcentu: wszyscy teoretycy dostrzegają wpływ obydwu czynników, to znaczy uczenia się i genów, na nasze zachowanie seksualne). PKK II 93.

Nie należy myśleć o biologii i kulturze jako o przeciwstawnych sferach oddziaływania. Normy kulturowe w sposób subtelny, lecz znaczący kształtują nasze postawy i zachowania. nie dzieje się to jednak niezależnie od biologii. W ostatecznym rozrachunku wszystko, czemu można przypisać naturę społeczną lub psychologiczną, ma biologiczne podłoże. Jeżeli oczekiwania innych wywierają na nas wpływ, to dzieje się tak dlatego, że stanowi to element naszego biologicznego zaprogramowania. Co więcej, kultura często wzmacnia przekaz biologii. Jeśli geny i hormony predysponują mężczyzn do bardziej agresywnego zachowania, to kontekst kulturowy może te różnice nasilić. Norma kulturowa nakazująca mężczyznom postępować twardo, a kobietom okazywać czułość i delikatność, intensyfikuje istniejące między obu płciami różnice. Między sferą biologii a kultury również może zachodzić interakcja. MPS 262-263.

Jak ujął to David Barash: „Geny wzajemnie świadczą sobie pomoc w walce o przetrwanie, nawet jeśli zamknięte zostały w innym organizmie”. Z teorii ewolucji wyprowadzić można założenie, że w relacjach rodzice-dzieci to rodzice będą stroną bardziej skłonną do poświęceń i prezentowania postaw altruistycznych. W ich bowiem interesie biologicznym bardziej leży przetrwanie genów dziedziczonych przez ich potomków niż w interesie dzieci przetrwanie genów posiadanych przez przodków. MPS 591.

Geny są samolubne. Przywołuję tu pamiętne słowa Dawkinsa z 1976 roku. Geny mogą jedynie kodować cechy, które sprzyjają powstawaniu kolejnych kopii owych genów. Dawkins nie chciał powiedzieć, że samolubne geny wytwarzają na wskroś samolubnych ludzi. HPU 252.

Koewolucja genów i kultury jest dowodem rzeczowym C w ponownym procesie doboru grupowego. Odkąd nasi przodkowie przekroczyli Rubikon i stali się istotami tworzącymi kulturę kumulatywną, ich geny zaczęły koewulować z innowacjami kulturowymi. Co najmniej część tych innowacji łączyła się z oznaczaniem członków społeczności moralnej, zwiększeniem spójności grup, tłumieniem agresji i zjawiska jazdy na gapę w obrębie poszczególnych grup, a także z obroną terytorium zajmowanego przez dana społeczność. HPU 282.

Ludzie nie przyjmują ideologii przypadkowo ani poprzez automatyczne wchłanianie idei, które ich otaczają. Ludzie wyposażeni w genetycznie zaprogramowany mózg, który czerpie szczególna przyjemność z nowości, zmienności i różnorodności, a jednocześnie jest mniej wrażliwy na sygnały zagrożenia, są predysponowani do poglądów liberalnych (chociaż nie jest przesądzone, że zostaną liberałami). Z czasem powstają u nich „charakterystyczne adaptacje” i „osobiste narracje”, które sprawiają, że ludzie Ci reagują pozytywnie – nieświadomie i intuicyjnie – na wielkie narracje politycznej lewicy (takie jak liberalna opowieść o postępie). Ludzie wyposażeni w mózg o odwrotnych ustawieniach są skłonni (z tych samych powodów) reagować pozytywnie na wielkie narracje prawicy (takie jak narracja Regana). HPU 399.

Mam nadzieję, że przeprowadzone przeze mnie badania oraz stworzone na ich podstawie teorie na temat wpływu mózgu, genów i otoczenia we wczesnym dzieciństwie na prawdopodobieństwo wystąpienia psychopatii okażą się użyteczne z punktu widzenia nie tylko pojedynczego czytelnika, ale także wszystkich rodziców i osób związanych z prawem karnym. Choć to dziwnie zabrzmi, wiedza prezentowana na kolejnych kartach tej książki może nawet pomóc nam osiągnąć pokój na świecie.

Stawiam hipotezę, że na obszarach nękanych długotrwałą przemocą i agresją, od Strefy Gazy po wschodnie dzielnice Los Angeles, koncentracja genów związanych z psychopatią może rosnąć, ponieważ kobiety, dla własnej ochrony, wiążą się ze „złymi chłopakami”, przez co rozprzestrzeniają się geny agresji, przyczyniając się do nasilania przemocy i wzmacniając sprzężenie zwrotne. Od powstania społeczeństw wojowników dzieli nas zaledwie kilka pokoleń. FMP 14.

Mimo skomplikowania genetyki i epigenetyki coraz więcej odkryć przypomina nam o tym, że to geny właśnie, a nie środowisko, są główną siłą napędową naszego zachowania. FMP 91.

Owa krótka chwila obserwacji pozwoliła zebrać w całość wszystkie elementy, które ułożyły się w wiarygodne wyjaśnienie etiologii psychopatii. Od tamtego poranka te trzy elementy i łączące je zależności są reprezentowane w mojej wyobraźni przez ten trójnożny taboret. Tak powstała podstawa mojej nowej teorii psychopatii. Według mnie owe trzy „nogi” to: (1) bardzo słabe funkcjonowanie oczodołowej części kory przedczołowej oraz przedniej części płata skroniowego, w tym także ciała migdałowatego; (2) obciążone wysokim ryzykiem warianty genów, z których najbardziej znanym jest gen wojownika; (3) doświadczenie wykorzystania emocjonalnego, fizycznego lub seksualnego we wczesnym dzieciństwie. FMP 119-120.

Wszelkie zachowania można zmodyfikować wbrew naturze genetycznej i epigenetycznej. Aby jednak utrzymać tę zmianę wbrew naturze, należy zrezygnować z niemal wszystkiego, co dla nas najmilsze. Nasze geny i to, jak skutki ich działania są modyfikowane przez stresogenne doświadczenia w dzieciństwie, niekoniecznie przesądzają ostatecznie o tym, jacy jesteśmy i jaki jest nasz charakter, ale wywierają stałą presję, byśmy funkcjonowali i zachowywali się w określony sposób. FMP 227.

Kolor oczu lub kształt płatków uszu są cechami wyłącznie genetycznymi. Nawet niechęć do niektórych potraw, na przykład nielubienie brokułów, może być zakotwiczone w genach. Ale o ile wiadomo, dziedziczenie samo z siebie nie determinuje żadnej z bardziej złożonych cech psychicznych. Tam gdzie chodzi o cechy osobowości, temperament, zainteresowania i zdolności, dziedziczenie zawsze współdziała ze środowiskiem. Na przykład ludzie o towarzyskim usposobieniu są tacy nie tylko dlatego, że się tacy urodzili – byli również zachęcani do tego, żeby ujawnić swoje ekstrawertyczne cechy. PKK I 185.

W ten czy inny sposób, oczekiwania co do wpływu genetyki mogą zostać samospełniającą się przepowiednią, która prowadzi do tego, że ludzie żyją zgodnie, lub niezgodnie, ze swoimi oczekiwaniami. Jeśli jesteś przekonany, że będziesz bystry i szczęśliwy, to jesteś na dobrej drodze, by się nie rozczarować. PKK I 186-187.

Perspektywa biologiczna – perspektywa psychologiczna, która poszukuje przyczyn zachowania w funkcjonowaniu genów, mózgu i układu nerwowego oraz układu wewnątrzwydzielniczego (hormonalnego). PKK I 58.

Tak jak na cechy fizyczne, geny wpływają także na nasze psychiczne właściwości. PKK I 97.

Smycz genetyczna – termin Edwarda Wilsona, określający ograniczenia, jakie dziedziczność nakłada na rozwój. PKK I 175.

Co więc powoduje uzależnienie? Czy przyczyną jest słabość charakteru? A może słabość woli? Czy każdy może się uzależnić? Czy winą można obarczyć substancje jako z natury uzależniające? Może winien jest jakiś defekt genetyczny lub osobowościowy, który powoduje, że część ludzi jest bardziej podatna na uzależnienie od innych – tak samo jak niektórzy są bardziej narażeni na ryzyko cukrzycy czy depresji? Czy przyczyn należy szukać w środowisku społecznym? W jakimś stopniu na wszystkie powyższe pytania możemy odpowiedzieć twierdząco, w każdym z nich kryje się bowiem ziarno prawdy. MTU 43.

Szacuje się, że genetyczne czynniki ryzyka są odpowiedzialne za ok. 50% podatności na późniejsze nadmierne spożycie alkoholu. MTU 47.

Jakie cechy są dziedziczone genetycznie, a które zależą od środowiska

Na przykład czynniki genetyczne (jak przypadek uzależnienia w najbliższej rodzinie) wyjaśniają podatność na uzależnienie w 40-60%. Wiele osób, które miały uzależnionego członka rodziny, nie popada w nałóg, z kolei wśród osób zmagających się z uzależnieniem podatność genetyczna na ogół idzie w parze z warunkami środowiskowymi, które uruchamiają problemowy wzorzec używania alkoholu lub narkotyków. GUM 27-28.

Jeśli na przykład osoba obciążona podatnością genetyczną dorasta w domu, w którym panuje chaos, gdzie doświadcza przemocy i jest świadkiem nadużywania alkoholu przez dorosłych, to czynniki te mogą uruchomić genetyczną skłonność do nadużywania substancji odurzających. Z kolei ktoś, kto dorastał w zdrowym środowisku rodzinnym, lecz cierpi na depresję lub zaburzenie lękowe i ma kontakt z rówieśnikami, którzy używają alkoholu bądź narkotyków, jest bardziej narażony na rozwinięcie się uzależnienia w porównaniu z osobą, której dotyczy tylko jeden z tych czynników. GUM 28.

Przypisy

Słownik: wykaz pojęć

Bibliografia: wykaz skrótów

Gen (gene)