Omnipotencja

Omnipotencja – poczucie nieograniczonej mocy, gdy dana jednostka czuje, że nigdy nie przydarzy jej się żadna porażka – czasem myśli tak nawet w odniesieniu do śmierci (poczucie omnipotencji występuje też często u osobowości narcystycznej). KSN 276.

Niektórzy ludzie odczuwają nie tylko potrzebę, ale wręcz przymus doznawania omnipotentnej kontroli oraz interpretowania doświadczenia jako bezpośredniej konsekwencji własnej nieskrępowanej władzy. Osobowość zorganizowana według zasady poszukiwania skutecznego egzekwowania własnej mocy i delektowania się takim poczuciem przy jednoczesnym odsuwaniu kwestii praktycznych i etycznych na drugi planu charakteryzuje jednostkę psychopatyczną (synonimy „socjopatyczna” i „antyspołeczna” powstały później). MDP 139.

Panowanie nad innymi to główny cel i przyjemność ludzi o osobowości zdominowanej przez mechanizm omnipotencji kontroli. Często można ich spotkać na stanowiskach wymagających przebiegłości, umiłowania stymulacji i ryzyka, podporządkowania wszystkiego celowi nadrzędnemu, którym jest „dać innym odczuć, że to ja tu rządzę”. Znajdziemy ich wśród liderów w biznesie i polityce, wśród osób zaangażowanych w tajne operacje, wśród przywódców religijnych i kaznodziejów, w przemyśle reklamowym i rozrywkowym – wszędzie tam, gdzie są duże szanse na zdobycie i wykorzystanie władzy. MDP 139-140.

Aktualna pozostaje teza Sandora Ferencziego, że dziecko po okresie fantazjowania na temat omnipotencji własnej przechodzi do fantazji o omnipotencji opiekunów. Małe dziecko bardzo potrzebuje wiary, że tata i mama uchronią je przed  wszelkim niebezpieczeństwem. Gdy dorastamy, zapominamy o tym, jak przerażające są dla dziecka pierwsze konfrontacje z wrogością, z bezbronnością człowieka w obliczu choroby, nieszczęścia, śmierci i innych zagrożeń. Jedną z metod obrony przed przytłaczającym lękiem jest wiara, że ktoś – jakaś dobra i obdarzona wielką władzą istota  – ma nad wszystkim kontrolę. (Przekonanie, że ludzie rządzący tym światem są mądrzejsi i silniejsi od zwykłych omylnych śmiertelników, żyje w zasadzie w każdym z nas. Uwidacznia się ono w tym, jak bardzo się złościmy, kiedy okoliczności przypomną nam, że to tylko nasze pobożne życzenia. MDP 140.

Z psychopatią wiązane jest posiadanie słabej,  depresyjnej lub masochistycznej matki i wybuchowego, niespójnego lub sadystycznego ojca, a także występowanie w rodzinie uzależnienia od alkoholu oraz innych uzależnień. Częste przeprowadzki, straty i rozpad rodziny. W tak niestabilnych, przerażających warunkach nie może w naturalny sposób rozwinąć się wczesne przekonanie o omnipotencji ani późniejsza wiara w to, że otoczenie zdoła ochronić młode Ja. jeżeli w odpowiednich momentach rozwoju dziecko nie zazna poczucia mocy, to przez resztę życia będzie nieustannie szukało potwierdzenia własnej omnipotencji. Nawet jeśli są ich świadome, osoby psychopatyczne nie mogą się przyznać do najzwyklejszych emocji, ponieważ kojarzą je ze słabością i podatnością na zranienie. Prawdopodobnie w rodzinie pochodzenia nikt ich nie uczył, jak ubrać doświadczenia emocjonalne w słowa. Nieznana jest im idea używania języka do wyrażania uczuć, nie uwewnętrzniły też innej roli mowy. Z obserwacji klinicznych wynika, że w rodzinach takich osób słów używano przeważnie do tego, by kontrolować innych. MDP 197.

Prawie wszystkie teorie osobowości przyjmują, że ludzie lubią i chcą czuć się sprawcami i autorami swojego postępowania (chyba że doprowadziło do jakiejś katastrofy). W konsekwencji pragną mieć kontrolę nad przebiegiem zdarzeń i to do tego stopnia, że widzą własną kontrolę nawet nad zdarzeniami, na które w istocie nie mają wpływu. Ellen Kanger wykazała w serii badań, że ludzie ulegają złudzeniu kontroli, czyli przeceniają swój wpływ na zdarzenia w stosunku do jego faktycznej siły. WPS 53.

Poczucie wszechmocy to moim zdaniem pierwsza i najważniejsza cecha charakteryzująca manię; poza tym mania opiera się na mechanizmie zaprzeczania. Między mną i Helene Deutsch pojawiła się jednak różnica zdań w odniesieniu do kolejnego punktu. Twierdzi ona, że „zaprzeczenie” ma związek z fazą falliczną i kompleksem kastracji (w wypadku dziewczynek mówimy o zaprzeczeniu braku penisa). Z kolei moje obserwacje doprowadziły mnie do wniosku, że mechanizm zaprzeczenia rodzi się w bardzo wczesnej fazie, w której nierozwinięte jeszcze ego próbuje się bronić przed najbardziej obezwładniającym i najgłębszym lękiem, a mianowicie strachem przed uwewnętrznionymi prześladowcami i przed id. Oznacza to, że w pierwszym rzędzie zaprzeczona zostaje rzeczywistość psychiczna, a potem ego może zaprzeczać rozmaitym aspektom rzeczywistości zewnętrznej. Wiemy, że zaprzeczanie rzeczywistości może doprowadzić do całkowitego odcięcia od rzeczywistości i do kompletnej bierności. W przypadku manii zaprzeczeniu towarzyszy nadaktywność, choć tej nadmiernej aktywności, jak wskazuje Helene Deutsch, nie towarzyszą często żadne wymierne rezultaty. Wyjaśniłam już, że w tym stanie konflikt polega na tym, że ego nie chce i nie jest w stanie pozbyć się swoich dobrych wewnętrznych obiektów, a mimo to próbuje uciec od zależności od nich, a także od swoich złych obiektów. Próby zdystansowania się do obiektu bez jednoczesnego pełnego wyrzeczenia się go uwarunkowane są wzrostem siły ego. Udaje mu się osiągnąć kompromis poprzez zaprzeczanie ważności dobrych obiektów, a także zagrożeniom, jakie niosą złe obiekty oraz id. Jednocześnie ego niestrudzenie stara się zdobyć panowanie i kontrolę nad wszystkimi swoimi obiektami, a nadaktywność jest dowodem tych prób. Zjawiskiem typowym dla manii jest, moim zdaniem, wykorzystywanie poczucia wszechmocy w celu kontrolowania obiektów i panowania nad nimi. Jest to konieczne z dwóch powodów: (a) by zaprzeczyć lękowi, jaki budzą, oraz (b) by można było wdrażać nabyty w poprzedniej depresyjnej pozycji mechanizm dokonywania reparacji wobec obiektu. Osoba maniakalna zdobywa panowanie nad obiektami i wyobraża sobie, że w ten sposób uniemożliwia im nie tylko ranienie jej, ale także bycie zagrożeniem dla siebie nawzajem. KMD 273-274.

Bibliografia: wykaz skrótów



Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.