Spis treści

Co to jest omnipotencja?

Omnipotencja w ujęciu psychologicznym to pojęcie, które odnosi się do poczucia wszechmocy, czyli subiektywnej iluzji posiadania nieograniczonej mocy, kontroli i wpływu na otaczającą rzeczywistość, innych ludzi, a nawet własne myśli i emocje. Jest to stan, w którym dana osoba wierzy, że może wszystko, często nie zauważając lub ignorując swoje ograniczenia oraz zewnętrzne czynniki, które faktycznie wpływają na jej życie i decyzje. Omnipotencja w psychologii może mieć różne formy i występuje w różnych kontekstach, od normalnych faz rozwoju aż po zaburzenia osobowości.

Definicja

Omnipotencja – poczucie nieograniczonej mocy, gdy dana jednostka czuje, że nigdy nie przydarzy jej się żadna porażka – czasem myśli tak nawet w odniesieniu do śmierci (poczucie omnipotencji występuje też często u osobowości narcystycznej). KSN 276.

Omnipotencja jako część rozwoju

W rozwoju dziecka omnipotencja pojawia się naturalnie jako etap przejściowy. Małe dzieci często wierzą, że mają ogromny wpływ na otaczający świat. Na przykład, dziecko może sądzić, że jego płacz wywołuje natychmiastową reakcję rodziców, co w pewnym sensie jest zgodne z rzeczywistością. To przekonanie o wszechmocy jest jednak normalnym etapem rozwoju, który zazwyczaj zanika w miarę dojrzewania dziecka. Z czasem dziecko zaczyna rozumieć, że istnieją pewne ograniczenia, że nie zawsze może kontrolować to, co się wokół niego dzieje, a rodzice czy opiekunowie nie spełniają wszystkich jego oczekiwań natychmiastowo.

W tym kontekście omnipotencja jest formą ochrony ego dziecka, które jeszcze nie potrafi sobie radzić z poczuciem bezradności czy zależności od innych. W zdrowym rozwoju ten etap zostaje przezwyciężony, a dziecko stopniowo uczy się realistycznie oceniać swoje możliwości oraz rozpoznawać, że nie wszystko jest pod jego kontrolą.

Omnipotencja w dorosłym życiu

U niektórych osób przekonanie o wszechmocy nie zanika całkowicie wraz z wiekiem i może wpływać na ich relacje interpersonalne oraz na to, jak postrzegają siebie i innych. W dorosłym życiu omnipotencja może przejawiać się na różne sposoby, od subtelnych po bardziej wyraźne:

Kontrola nad innymi: Osoby z tendencjami do omnipotencji mogą mieć silne pragnienie kontrolowania zachowań, myśli i emocji innych ludzi. Często uważają, że są jedynymi, którzy wiedzą, co jest dla innych najlepsze, i mogą narzucać swoje poglądy lub działania innym, ignorując ich autonomię.
Ignorowanie ograniczeń: Osoby te często nie akceptują, że istnieją pewne naturalne ograniczenia – zarówno wewnętrzne (takie jak własne umiejętności czy zdolności), jak i zewnętrzne (społeczne, kulturowe, prawne). Mogą stawiać sobie nierealistyczne cele lub wierzyć, że są w stanie osiągnąć coś bez względu na trudności.
Unikanie odpowiedzialności: Kiedy osoba z tendencjami do omnipotencji napotyka na porażkę lub trudności, często unika odpowiedzialności, przenosząc winę na innych lub okoliczności zewnętrzne. Zamiast przyznać się do błędu czy porażki, może winić innych za swoje niepowodzenia.
Samouwielbienie i narcyzm: W niektórych przypadkach omnipotencja wiąże się z narcyzmem – osoby te mają wyolbrzymione poczucie własnej wartości, uważają się za lepsze, bardziej wyjątkowe czy ważniejsze niż inni. Uważają, że mają prawo do szczególnego traktowania i że inni powinni ich podziwiać czy naśladować.
Poczucie wyjątkowości: Osoby przejawiające omnipotencję mogą mieć głębokie przekonanie o swojej wyjątkowości. Uważają, że ich sytuacja, problemy, zdolności czy przeżycia są na tyle unikalne, że nie podlegają takim samym zasadom, które obowiązują innych ludzi.

Omnipotencja a zaburzenia osobowości

W psychologii klinicznej omnipotencja często pojawia się jako cecha charakterystyczna u osób cierpiących na zaburzenia osobowości, zwłaszcza w przypadku zaburzenia narcystycznego i zaburzenia borderline. U osób z zaburzeniem narcystycznym omnipotencja przejawia się w postaci silnego przekonania o własnej wyjątkowości i nadmiernej potrzebie podziwu. Te osoby mają tendencję do wyolbrzymiania własnych osiągnięć i znaczenia, a jednocześnie minimalizują wkład innych ludzi.

W przypadku zaburzenia borderline omnipotencja może być związana z niestabilnością emocjonalną i trudnościami w regulacji emocji. Osoby te mogą w niektórych momentach czuć się wszechmocne, wierząc, że potrafią całkowicie kontrolować sytuacje i relacje, tylko po to, by nagle poczuć się bezradne i zależne od innych.

Omnipotencja a mechanizmy obronne

Omnipotencja może także pełnić funkcję mechanizmu obronnego, który chroni osobę przed doświadczeniem poczucia bezradności, lęku czy niskiej samooceny. Osoby, które czują się zagrożone w swojej tożsamości lub wartości, mogą uciekać się do wyobrażenia sobie, że są wszechmocne, co daje im poczucie kontroli nad swoim życiem i otoczeniem. W ten sposób mogą maskować swoje lęki i słabości, niekoniecznie zdając sobie z tego sprawę.

Omnipotencja w terapii

Praca z osobami przejawiającymi tendencje do omnipotencji może być wyzwaniem dla psychoterapeutów, ponieważ te osoby często mają trudności z przyjmowaniem krytyki i mogą unikać konfrontacji z własnymi ograniczeniami. Kluczowym celem terapii jest pomoc pacjentowi w rozwinięciu zdrowszego, bardziej realistycznego obrazu samego siebie i swoich możliwości. Ważnym elementem terapii jest także praca nad akceptacją własnych ograniczeń oraz nad nauką przyjmowania odpowiedzialności za swoje działania.

Wypisy z literatury psychologicznej

Niektórzy ludzie odczuwają nie tylko potrzebę, ale wręcz przymus doznawania omnipotentnej kontroli oraz interpretowania doświadczenia jako bezpośredniej konsekwencji własnej nieskrępowanej władzy. Osobowość zorganizowana według zasady poszukiwania skutecznego egzekwowania własnej mocy i delektowania się takim poczuciem przy jednoczesnym odsuwaniu kwestii praktycznych i etycznych na drugi planu charakteryzuje jednostkę psychopatyczną (synonimy „socjopatyczna” i „antyspołeczna” powstały później). MDP 139.

Panowanie nad innymi to główny cel i przyjemność ludzi o osobowości zdominowanej przez mechanizm omnipotencji kontroli. Często można ich spotkać na stanowiskach wymagających przebiegłości, umiłowania stymulacji i ryzyka, podporządkowania wszystkiego celowi nadrzędnemu, którym jest „dać innym odczuć, że to ja tu rządzę”. Znajdziemy ich wśród liderów w biznesie i polityce, wśród osób zaangażowanych w tajne operacje, wśród przywódców religijnych i kaznodziejów, w przemyśle reklamowym i rozrywkowym – wszędzie tam, gdzie są duże szanse na zdobycie i wykorzystanie władzy. MDP 139-140.

Aktualna pozostaje teza Sandora Ferencziego, że dziecko po okresie fantazjowania na temat omnipotencji własnej przechodzi do fantazji o omnipotencji opiekunów. Małe dziecko bardzo potrzebuje wiary, że tata i mama uchronią je przed wszelkim niebezpieczeństwem. MDP 140.

Gdy dorastamy, zapominamy o tym, jak przerażające są dla dziecka pierwsze konfrontacje z wrogością, z bezbronnością człowieka w obliczu choroby, nieszczęścia, śmierci i innych zagrożeń. Jedną z metod obrony przed przytłaczającym lękiem jest wiara, że ktoś – jakaś dobra i obdarzona wielką władzą istota – ma nad wszystkim kontrolę. (Przekonanie, że ludzie rządzący tym światem są mądrzejsi i silniejsi od zwykłych omylnych śmiertelników, żyje w zasadzie w każdym z nas. Uwidacznia się ono w tym, jak bardzo się złościmy, kiedy okoliczności przypomną nam, że to tylko nasze pobożne życzenia. MDP 140.

Z psychopatią wiązane jest posiadanie słabej, depresyjnej lub masochistycznej matki i wybuchowego, niespójnego lub sadystycznego ojca, a także występowanie w rodzinie uzależnienia od alkoholu oraz innych uzależnień. Częste przeprowadzki, straty i rozpad rodziny. W tak niestabilnych, przerażających warunkach nie może w naturalny sposób rozwinąć się wczesne przekonanie o omnipotencji ani późniejsza wiara w to, że otoczenie zdoła ochronić młode Ja. jeżeli w odpowiednich momentach rozwoju dziecko nie zazna poczucia mocy, to przez resztę życia będzie nieustannie szukało potwierdzenia własnej omnipotencji. MDP 197.

Nawet jeśli są ich świadome, osoby psychopatyczne nie mogą się przyznać do najzwyklejszych emocji, ponieważ kojarzą je ze słabością i podatnością na zranienie. Prawdopodobnie w rodzinie pochodzenia nikt ich nie uczył, jak ubrać doświadczenia emocjonalne w słowa. Nieznana jest im idea używania języka do wyrażania uczuć, nie uwewnętrzniły też innej roli mowy. Z obserwacji klinicznych wynika, że w rodzinach takich osób słów używano przeważnie do tego, by kontrolować innych. MDP 197.

Prawie wszystkie teorie osobowości przyjmują, że ludzie lubią i chcą czuć się sprawcami i autorami swojego postępowania (chyba że doprowadziło do jakiejś katastrofy). W konsekwencji pragną mieć kontrolę nad przebiegiem zdarzeń i to do tego stopnia, że widzą własną kontrolę nawet nad zdarzeniami, na które w istocie nie mają wpływu. Ellen Kanger wykazała w serii badań, że ludzie ulegają złudzeniu kontroli, czyli przeceniają swój wpływ na zdarzenia w stosunku do jego faktycznej siły. WPS 53.

Poczucie wszechmocy to moim zdaniem pierwsza i najważniejsza cecha charakteryzująca manię; poza tym mania opiera się na mechanizmie zaprzeczania. Między mną i Helene Deutsch pojawiła się jednak różnica zdań w odniesieniu do kolejnego punktu. Twierdzi ona, że „zaprzeczenie” ma związek z fazą falliczną i kompleksem kastracji (w wypadku dziewczynek mówimy o zaprzeczeniu braku penisa). KMD 273.

Wiemy, że zaprzeczanie rzeczywistości może doprowadzić do całkowitego odcięcia od rzeczywistości i do kompletnej bierności. W przypadku manii zaprzeczeniu towarzyszy nadaktywność, choć tej nadmiernej aktywności, jak wskazuje Helene Deutsch, nie towarzyszą często żadne wymierne rezultaty. Wyjaśniłam już, że w tym stanie konflikt polega na tym, że ego nie chce i nie jest w stanie pozbyć się swoich dobrych wewnętrznych obiektów, a mimo to próbuje uciec od zależności od nich, a także od swoich złych obiektów. KMD 273-274.

Próby zdystansowania się do obiektu bez jednoczesnego pełnego wyrzeczenia się go uwarunkowane są wzrostem siły ego. Udaje mu się osiągnąć kompromis poprzez zaprzeczanie ważności dobrych obiektów, a także zagrożeniom, jakie niosą złe obiekty oraz id. Jednocześnie ego niestrudzenie stara się zdobyć panowanie i kontrolę nad wszystkimi swoimi obiektami, a nadaktywność jest dowodem tych prób. KMD 274.

Zjawiskiem typowym dla manii jest, moim zdaniem, wykorzystywanie poczucia wszechmocy w celu kontrolowania obiektów i panowania nad nimi. Jest to konieczne z dwóch powodów: (a) by zaprzeczyć lękowi, jaki budzą, oraz (b) by można było wdrażać nabyty w poprzedniej depresyjnej pozycji mechanizm dokonywania reparacji wobec obiektu. Osoba maniakalna zdobywa panowanie nad obiektami i wyobraża sobie, że w ten sposób uniemożliwia im nie tylko ranienie jej, ale także bycie zagrożeniem dla siebie nawzajem. KMD 274.

Polecane książki

Zobacz także

Słownik: wykaz pojęć Bibliografia: wykaz skrótów