Spis treści
Co to jest autorytaryzm?
Autorytaryzm to cecha osobowości i postawa, charakteryzująca się silnym dążeniem do podporządkowywania innych oraz akceptacją władzy opartej na hierarchii. Termin ten był pierwotnie rozwijany przez Theodora Adorno i jego współpracowników w ramach badań nad tzw. „osobowością autorytarną”, będących reakcją na wzrost faszyzmu i nazizmu w Europie. W psychologii autorytaryzm jest badany zarówno jako cecha jednostki, jak i zjawisko społeczne, mające istotny wpływ na zachowania grupowe, politykę, oraz relacje między ludźmi.
Autorytaryzm można opisać jako przekonanie o konieczności silnej, scentralizowanej władzy oraz przekonanie, że jednostki powinny podporządkować się autorytetom, zwłaszcza jeśli są one utożsamiane z normami społecznymi, porządkiem lub tradycją. Osoby z wysokim poziomem autorytaryzmu przejawiają tendencję do bezkrytycznego respektowania reguł i nakazów, przy jednoczesnym negatywnym stosunku do mniejszości, osób o odmiennych poglądach lub tych, którzy są postrzegani jako „odmieńcy”.
Definicja autorytaryzmu
Autorytaryzm (authoritarianism) – cecha osobowości stanowiąca potencjalny zalążek postawy faszystowskiej, zidentyfikowana w 1950 r. przez niemieckiego filozofa i psychologa Theodora Wiesengrunda Adorna (1903-1969) i kilku jego współpracowników w monumentalnym studium The Authoritarian Personality, mierzona zwykle według skali F (faszyzacji osobowości) lub którejś z jej modyfikacji. Cecha ta jest pozytywnie skorelowana z antysemityzmem, etnocentryzmem, konserwatyzmem politycznym i ekonomicznym oraz nietolerancją wobec inności. CS 67-68.
Autorytaryzm to skłonność do bezkrytycznego ulegania autorytetom połączona z konwencjonalizmem i agresją wobec tych, którzy sprzeciwiają się autorytetom i konwencjom. Początkowo autorytaryzm był uważany ze pewien rodzaj osobowości, bardziej jednak przystaje do rzeczywistości pogląd współczesny, że jest on zjawiskiem grupowym, którego istotę stanowi kolektywne odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa w obliczu w obliczu prawdziwego lub wyobrażanego zagrożenia. Orientacja na dominację społeczną to przekonanie, że istotą życia międzygrupowego jest dominacja, do której pewne grupy są bardziej uprawnione od innych. WPS 122.
Charakterystyka osobowości autorytarnej
Theodor Adorno w swoim badaniu opublikowanym w książce „Osobowość autorytarna” (The Authoritarian Personality, 1950) wyróżnił kilka kluczowych cech osoby autorytarnej:
- Autorytarne podporządkowanie – silna potrzeba podporządkowania się autorytetom, zwłaszcza tym, którzy są postrzegani jako posiadający władzę.
- Autorytarna agresja – wrogość wobec osób, które nie przestrzegają tradycyjnych norm lub są postrzegane jako zagrożenie dla ustalonego porządku.
- Konwencjonalizm – przywiązanie do tradycyjnych wartości moralnych i norm, które są uznawane za „jedynie słuszne”.
- Niechęć wobec odmienności – osoby autorytarne mają tendencję do uprzedzeń, nieufności i stereotypizacji grup, które są postrzegane jako różniące się od dominującej grupy społecznej.
Psychologiczne korzenie autorytaryzmu
Jednym z kluczowych mechanizmów psychologicznych związanych z autorytaryzmem jest tzw. mechanizm projekcji. Osoby o autorytarnej osobowości mają tendencję do projektowania swoich wewnętrznych lęków i frustracji na zewnętrzny świat, co prowadzi do postrzegania innych jako zagrożenie. W sytuacjach kryzysowych lub poczucia zagrożenia, osoby te dążą do wzmocnienia kontroli i porządku, często kosztem wolności i praw innych ludzi.
Autorytaryzm jest również związany z potrzebą stabilności i porządku w życiu. Ludzie o autorytarnej osobowości często doświadczają dużego lęku przed chaosem i zmianą. W związku z tym, dążą oni do utrzymania hierarchicznego, zorganizowanego społeczeństwa, w którym role są ściśle określone, a normy moralne są jasno wytyczone.
Autorytaryzm a społeczeństwo
W społeczeństwie autorytaryzm może przejawiać się w postaci poparcia dla politycznych systemów opartych na silnej władzy, jak dyktatury, autokracje czy inne reżimy, które zapewniają porządek kosztem wolności obywatelskich. Takie postawy mogą prowadzić do poparcia polityków, którzy obiecują silne rządy, karanie „przestępców” i marginalizowanie grup postrzeganych jako zagrożenie dla status quo.
Autorytaryzm wpływa również na to, jak jednostki postrzegają swoje obowiązki społeczne. W kontekście codziennym osoby z autorytarną osobowością mogą silnie trzymać się zasad, unikać kwestionowania władzy czy autorytetów i odczuwać niechęć do zmian społecznych, które postrzegają jako zagrożenie dla stabilności. Z drugiej strony, mogą również wykazywać agresję wobec osób lub grup, które nie przestrzegają ustalonych norm, co może prowadzić do polaryzacji społecznej.
Współczesne badania nad autorytaryzmem
Współczesne badania nad autorytaryzmem skupiają się na jego związku z innymi cechami osobowości oraz zjawiskami społecznymi. Psychologowie badają, jak autorytaryzm koreluje z nacjonalizmem, populizmem oraz nienawiścią wobec grup mniejszościowych. W XXI wieku wzrost autorytarnych tendencji jest często związany z globalnymi kryzysami, takimi jak zagrożenie terroryzmem, problemy gospodarcze czy napływ imigrantów.
Autorytaryzm jest również związany z tzw. orientacją na dominację społeczną (SDO), która odnosi się do preferencji jednostki do hierarchicznego porządku społecznego, w którym pewne grupy dominują nad innymi. Osoby z wysokim poziomem SDO często dążą do utrzymania hierarchii społecznych, co może prowadzić do wykluczenia i marginalizacji grup uważanych za niższe.
Podsumowanie
Autorytaryzm to zjawisko o głębokich korzeniach psychologicznych, które wpływa na postawy jednostek oraz dynamikę społeczną. Zrozumienie, w jaki sposób autorytarne przekonania kształtują zachowania jednostek i społeczeństw, jest kluczowe dla przeciwdziałania skutkom polaryzacji społecznej, nietolerancji oraz wzrostu autorytarnych reżimów. Psychologiczne badania nad autorytaryzmem mogą dostarczyć cennych narzędzi do walki z uprzedzeniami, autorytarnymi tendencjami i budowania bardziej tolerancyjnych, demokratycznych społeczeństw.
Wypisy z literatury psychologicznej
Występowanie potrzeb emocjonalnych, które determinują powstawanie uprzedzeń, jest typowe dla osobowości autorytarnej. W latach czterdziestych na uniwersytecie Berkeley w Kalifornii grupa badaczy, wśród których było dwóch uciekinierów z faszystowskich Niemiec, postawiła przed sobą bardzo ambitne zadanie odkrycie psychologicznych korzeni antysemityzmu, ideologii tak szkodliwej, że doprowadziła do wymordowania milionów Żydów na oczach nieczułej Europy. MPS 462.
W badaniach z udziałem dorosłych Amerykanów Adorno i jego współpracownicy stwierdzili, że wrogość wobec Żydów zazwyczaj współwystępuje ze zgeneralizowaną negatywną postawą wobec innych mniejszości. Uprzedzenia jawiły się bardziej jako sposób myślenia na temat wszystkiego, co odmienne, niż sposób myślenia o konkretnej grupie. Stwierdzili ponadto, że osoby etnocentryczne, skłonne do osądzania innych, posiadają wiele wspólnych cech, nazwanych tendencjami autorytarnymi. Wśród nich znalazła się nietolerancja wobec słabości, postawy karzące, uległy stosunek wobec autorytetów z własnej grupy wyrażany akceptowaniem twierdzeń typu: „Posłuszeństwo i szacunek wobec autorytetów należą do najważniejszych cech, jakie należy wpoić dziecku w toku wychowania”. MPS 462.
Jako dzieci, osoby autorytarne, odebrały zazwyczaj bardzo surowe wychowanie. Dlatego były zmuszone tłumić własne negatywne uczucia i „rzutować” je na grupy obce, co doprowadziło do koncentracji w wieku dorosłym na władzy i statusie oraz do sztywnego sposobu myślenia w kategoriach wyłącznie prawdy lub fałszu, bez dopuszczania ambiwalencji, co utrudnia tolerancję. Tacy ludzie w relacjach z przełożonymi okazują posłuszeństwo, natomiast wobec podwładnych odnoszą się karząco i agresywnie.
Przedstawioną koncepcję krytykowano, zarzucano jej skupienie się na autorytaryzmie po prawej stronie sceny politycznej, pominięcie dogmatycznego autorytaryzmu po stronie lewej. Jednak najważniejsza refleksja z niej płynąca pozostała aktualna. Tendencje autorytarne często odzwierciedlające się w antagonizmach dzielących odmienne etniczne grupy najsilniej dochodzą do głosu w niepewnych czasach recesji ekonomicznej i niepokojów społecznych. MPS 462.
Chociaż bezpośrednia przyczyna powstawania uprzedzeń wiąże się z sytuacją społeczną, czynniki emocjonalne często dolewają oliwy do ognia. Frustracja i agresja stanowią podatny grunt dla krzewienia się uprzedzeń, podobnie jak czynniki osobowościowe, na przykład potrzeba statusu i tendencje autorytarne. MPS 459.
Zdarza się, że brutalność wobec tych, którzy znajdują się niżej w społecznej hierarchii, idą ręka w rękę z poczuciem własnej moralnej wyższości nad nimi. Oto parę przykładów z historii najnowszej:
– Chociaż źródłem uprzedzeń, na których opierał się system apartheidu w Republice Południowej Afryki, były nierówność społeczna, socjalizacja i konformizm, najzagorzalsi zwolennicy jego utrzymania wykazywali postawy autorytarne.
– W krajach, gdzie rządzą represyjne reżimy, funkcje oprawców sprawują zazwyczaj osoby charakteryzujące się autorytarną uległością wobec poleceń przełożonych oraz okazujące pogardę wobec słabych i przeciwstawiających się. MPS 459.
– Różne formy uprzedzeń, których obiektem staja się Czarni, homoseksualiści, kobiety, osoby starsze, osoby otyłe, nosiciele wirusa HIV czy bezdomni są często ujawniane przez te same jednostki. Jak stwierdza Altemeyer, mając do czynienia z autorytarną osobą o prawicowych przekonaniach, możemy spodziewać się, że ujawni ona również fanatyzm religijny i orientację na relacje uległości – dominacji w układzie społecznym, przy której innych traktuje się zgodnie z ich zasługami. W przeciwieństwie do nich osoby bardziej zorientowane na „wspólnotę międzyludzką”, czyli uznające „powszechność praw ludzkich”, którymi cieszyć się powinny „wszystkie dzieci Boże”, zwykle okazują większą tolerancję wobec tych, którzy się od nich różnią. MPS 463.
Uprzedzenia mają także swoje korzenie emocjonalne. Frustracja rodzi wrogość, która może być skierowana bądź na zastępczy obiekt spełniający funkcję kozła ofiarnego, bądź bezpośrednio na konkurencyjną grupę obwiniana za własne niepowodzenia. Uprzedzenia mogą również budować poczucie społecznej wyższości grupy i maskować uczucie niższości. Osoby o cechach autorytarnych wykazują często uogólnioną skłonność do przyjmowania uprzedzeń o różnej treści. MPS 463.
Wreszcie czwarty wymiar tożsamości to poczucie wyższości, czyli przekonanie, że grupa własna jest lepsza od innych. Teoria tożsamości społecznej zakłada, że takie przekonanie jest niemal automatyczną konsekwencją podziału świata społecznego na swoich i obcych w połączeniu z powszechną tendencją do dowartościowania siebie. Krańcowe poczucie wyższości pozostaje charakterystyczne dla nacjonalizmu, a także narcyzmu kolektywnego. WPS 453.
Agnieszka Golec de Zavala i współpracownicy zdefiniowali narcyzm kolektywny jako podbudowane silnymi emocjami, a nierealistyczne przekonanie o wielkości i wybitności własnej grupy, na przykład narodowej lub rasowej. Autorzy ci skonstruowali kwestionariusz mierzący ów narcyzm za pomocą takich twierdzeń, jak: „Niewielu ludzi w pełni rozumie ważność mojej grupy” czy „Nie spocznę, dopóki moja grupa nie uzyska tego wszystkiego, co się jej należy”. WPS 453.
Badając przedstawicieli czterech nacji (Meksykanów, Polaków, Amerykanów i Brytyjczyków), pokazali, że narcyzm narodowy wiąże się ze skłonnością do agresji w stosunkach międzygrupowych, ponieważ nasila tendencję do spostrzegania przedstawicieli grup obcych jako zagrażających i obelżywych w stosunku do grupy własnej. Agresja kierowana na obcych (np. Żydów w Polsce czy Murzynów czy Murzynów w Anglii) ma więc charakter odwetu za ich przewiny, które niekoniecznie muszą istnieć, ponieważ narcyzmowi kolektywnemu towarzyszy nadwrażliwość na krytykę grupy własnej. WPS 453.
Narcyzm wzmaga agresję w stosunku do obcych niezależnie od ślepego patriotyzmu, autorytaryzmu i nasilonej orientacji na dominację społeczną. Co ciekawe, u podłoża narcyzmu narodowego tkwi negatywna postawa utajona wobec własnego narodu, mierzona na przykład za pomocą testu IAT na próbie polskich studentów. Dokładniej mówiąc, autorzy stwierdzili, że narodowy narcyzm jest najsilniejszy u osób, które na poziomie deklaracji słownych mają pozytywną samoocenę narodową, a przy tym – równocześnie – mają niską utajoną ocenę własnego narodu. Ponadto narcyzm narodowy jest nasilony u osób deklarujących pozytywną ocenę własnego narodu, a przy tym niewierzących, aby ludzie innych narodowości podzielali ten pogląd. Narcyzm kolektywny powstaje więc na podłożu ambiwalentnego stosunku do własnej grupy. WPS 453.
Mechanizm rozszczepienia skutecznie spełnia funkcję obronną związaną z obniżeniem poziomu lęku i podtrzymywaniem poziomu samooceny. Oczywiście pociąga za sobą zniekształcenie rzeczywistości – i tu kryje się związane z nim niebezpieczeństwo. Prowadzenie po II wojnie światowej badania naukowe nad osobowością autorytarną pozwoliły zgłębić daleko idące społeczne konsekwencje posługiwania się rozszczepieniem (choć inaczej nazywanym) w celu zrozumienia świata i własnego w nim miejsca. Autorzy pierwszego badania dotyczącego autorytaryzmu uważali , że z tym nieelastycznym mechanizmem w sposób szczególny wiąże się pewien zestaw poglądów prawicowych. Później jednak ustalono, że istnieją również lewicowe i liberalne formy osobowości autorytarnej. MDP 148.
Autorytarni rodzice – stosują jeden z czterech stylów wychowania, charakteryzujący się wymaganiem podporządkowania i posłuszeństwa, niewielkim tolerowaniem dyskusji na temat reguł, które wprowadzają w życie za pomocą kar lub pod ich groźbą. PKK I 205.
Ostatecznie zatem u Freuda mamy do czynienia z dwoma modelami politycznej organizacji społeczeństwa. Pierwszy z nich, autorytarny, opiera się na libidalnej więzi z przywódcą, drugi, demokratyczny, w którym celem jest „wyposażenie zbiorowości w atrybuty przysługujące indywiduum”. DOP 415.
Pewne typy ludzi są w efekcie wczesnej socjalizacji szczególnie skłonne do posługiwania się stereotypami i do projekcji – nieświadomego przypisywania innym własnych pragnień i żalów. W słynnym badaniu z lat czterdziestych Theodor Adorno i jego współpracownicy zdiagnozowali typ charakterologiczny nazwany osobowością autorytarną. Badacze ci skonstruowali kilka skal pomiarowych do określania stopnia uprzedzeń. Na przykład pytali badanych, czy zgadzają się, czy nie z wieloma twierdzeniami wyrażającymi silne antysemickie poglądy. Osoby, u których zdiagnozowano uprzedzenia wobec Żydów mieli też z reguły wrogie nastawienie do innych mniejszości. Badacze stwierdzili, że ludzie o osobowości autorytarnej są skrajnie konformistyczni, ulegli wobec przełożonych i aroganccy w stosunku do podwładnych. Wykazują też wysoką nietolerancję w kwestiach religijnych i seksualnych. GS 276.
Badania z zastosowaniem skali F po jej opublikowaniu w 1950 pokazały, że posługiwanie się stereotypami cechuje osoby z osobowością autorytarną i faszystowskimi systemami przekonań. W 1954 ukazała się książka The Nature of Prejudice autorstwa amerykańskiego psychologa, Gordona Willarda Allporta (1897-1967), popularyzująca interpretację pojęcia stereotypów jako tylko kategorii poznawczej upraszczającej przetwarzanie informacji, bardzo odpornej na niepotwierdzające jej informacje. Istnieją dane pokazujące, że niektóre osoby są w stanie utrzymać silne stereotypy, odnoszące się do typowych członków określonych grup, które nie wpływają na sposób postrzegania i oceniania poszczególnych członków takiej grupy. CS 705.
Według Triandisa ludzie żyjący w społeczeństwach kolektywistycznych są zależni od swoich grup (rodziny, plemienia, narodu itd.), w których najważniejszymi wartościami są wspólne cele. Wyróżnia się wiele rodzajów kolektywizmu. Triandis wyróżnił m.in. kolektywizm wertykalny i kolektywizm horyzontalny. Kulturę wertykalną cechuje tradycjonalizm, spójność grupy, szacunek dla norm stworzonych przez wspólnotę, w której zarządzanie jest prowadzone w sposób autorytatywny. Kolektywizm wertykalny jest ściśle związany z prawicowymi, autorytarnymi poglądami. DTP 47.
Osoby należące do takiej grupy są pokorne, posłuszne w stosunku do władzy oraz aprobują konwencjonalizm. W kulturach horyzontalnych kolektywistycznych ważne są: empatia, towarzyskość i współpraca. Triandis traktuje indywidualizm jako przeciwny biegun kolektywizmu. Wertykalny indywidualizm cechuje się wysokim poziomem rywalizacji, gdzie tylko jedna osoba może być najlepsza. Horyzontalny indywidualizm podkreśla zróżnicowanie na poziomie hierarchicznym, a także samodzielność, niezależność od innych oraz wyjątkowość. DTP 47.
Polecane książki
- Bogdan Wojciszke: Psychologia społeczna
- David G. Myers: Psychologia społeczna
- Elliot Aronson: Człowiek, istota społeczna
- Anthony Giddens: Socjologia
Zobacz także
