Pamięć

Pamięć – każdy system (ludzki, zwierzęcy lub techniczny), który koduje, przechowuje i wydobywa informacje. PKK II 187.

Ludzka pamięć jest systemem przetwarzania informacji, który pracuje konstruktywnie w celu kodowania, przechowywania i wydobywania informacji. PKK II 187.    

Pamięć to zdolność magazynowania i odtwarzania informacji, podstawowa funkcja w przyrodzie zapisana w kodzie genetycznym DNA. Pamięć naszych mózgów jest utrwalona i zmagazynowana w szarych komórkach kory mózgowej w postaci cząsteczek białkowych zwanych engramami. W odbiorze, przetwarzaniu i magazynowaniu informacji bierze udział cały ośrodkowy układ nerwowy (OUN). Z tych informacji część w postaci engramów białkowych jest magazynowana jako pamięć długotrwała. Każda informacja trafiająca do OUN wywołuje liczne reakcje efektorowe w ogromnej sieci neuronalnej i aktywuje nieraz bardzo odległe neurony. Część tych informacji, zbędna dla procesów mózgowych, jest wydalana czy wygaszana przez rozmaite systemy neuronów. Niektórzy badacze twierdzą, że sen jest stanem mózgu, w czasie którego dokonują się procesy oczyszczania mózgu. neurologia-praktyczna.pl

System pamięci składa się z trzech oddzielnych magazynów: pamięci sensorycznej, pamięci operacyjnej i pamięci długotrwałej. Te magazyny pracują w sposób sekwencyjny, aby przekształcić napływającą informację w użyteczne wzorce czy pojęcia, które mogą być magazynowane i później w razie potrzeby wydobywane.
Pamięć sensoryczna przechowuje od 12 do 16 elementów wzrokowych przez ok. ¼ sekundy, wykorzystując ścieżki sensoryczne. Oddzielny dla każdego zmysłu rejestr sensoryczny przechowuje materiał tak długo, aby ważna informacja mogła zostać wybrana do dalszego przetwarzania.
Pamięć operacyjna, która ma najmniejszą pojemność wśród trzech magazynów i czas przechowywania do kilkudziesięciu sekund, pobiera informację z pamięci sensorycznej oraz z pamięci długotrwałej, i przetwarza ją świadomie. Teoretycy zakładają istnienie przynajmniej pięciu składowych pamięci operacyjnej; są to: centralny ośrodek wykonawczy, pętla fonologiczna, szkicownik, bufor epizodyczny i bufor semantyczny. Możemy radzić sobie z jej ograniczoną pojemnością i ograniczonym czasem przechowywania, wykorzystując porcjowanie, powtarzanie i kodowanie akustyczne. Biologiczna podstawa pamięci operacyjnej nie została do końca poznana, ale wydaje się, że polega ona na aktywizacji obwodów neuronalnych, prawdopodobnie w korze czołowej.
Pamięć długotrwała zdaje się mieć nieograniczoną pojemność i czas przechowywania. Dzieli się na dwie główne części: pamięć deklaratywną (przeznaczoną do przechowywania faktów i zdarzeń) oraz pamięć proceduralną (przeznaczoną do przechowywania umiejętności percepcyjnych i ruchowych). Pamięć deklaratywną można dalej podzielić na pamięć epizodyczną i pamięć semantyczną. Informacja semantyczna jest kodowana, przechowywana i wydobywana na podstawie swojego znaczenia (a informacja epizodyczna zgodnie z kontekstem materiału – przyp. tłum.). Przypadek H.M. pokazuje, że hipokamp jest zaangażowany w przekazywanie informacji do pamięci długotrwałej. Inne badania dowodzą, że wspomnienia długotrwałe są powiązane ze względnie trwałymi zmianami na poziomie synaptycznym.
Wspomnienia fleszowe pojawiają się dość często w przypadku wspomnień silnie nacechowanych emocjonalnie. Ponieważ większość ludzi silnie ufa takim żywym wspomnieniom, badania pokazały, że mogą one z czasem ulega zniekształceniom, zwłaszcza w przypadku materiału, na którym nie była koncentrowana uwaga. PKK II 249-250.

Informacja może być przechowywana w pamięci jawnej lub pamięci utajonej. Powodzenie poszukiwań pamięciowych zależy częściowo od wskazówek do wydobycia. Wspomnienia utajone mogą być przywoływane przez torowanie. Wspomnienia jawne mogą być przywoływane przez różne zadania, jak odtwarzanie lub rozpoznawanie, chociaż niektóre zadania mogą wymagać odtwarzania istoty rzeczy, czyli sedna, a nie wszystkich szczegółów. Dokładność wydobycia z pamięci zależy także od specyficzności kodowania oraz od nastroju. Niewiele wiadomo na temat czynników decydujących o skuteczności pamięci prospektywnej. Gdy występuje słabe dopasowanie między wskazówkami do wydobycia a kodowaniem, możemy doświadczyć zjawiska końca języka. PKK II 250.

Zawodność pamięci można opisać za pomocą „siedmiu grzechów” pamięci. Zaliczamy do nich zapominanie, wynikające ze słabnięcia śladów pamięciowych (nietrwałość), z lapsusów uwagi (roztargnienie) i z niezdolności do wydobycia jakiegoś wspomnienia (blokowanie). Dużą część zapominania można także przypisać interferencji, jednej z przyczyn nietrwałości. Pamięć może nas również zawodzić, gdy przypominanie ulega modyfikacjom z powodu błędnej atrybucji, podatności na sugestię i tendencyjności. Ważny przykład dotyczy pamięci naocznych świadków, która jest podatna na zniekształcenia. Podatność na sugestię może być także przyczyną powstawania fałszywych wspomnień, które jednostce wydają się wiarygodne. Ostatni „grzech”, uporczywość, występuje wtedy, gdy niechciane wspomnienia zalegają w pamięci, chociaż wolelibyśmy je wyrzucić. Jednakże „siedem grzechów” pamięci to produkt uboczny systemu pamięci, dobrze dopasowanego do rozwiązywania problemów codziennego życia. niektóre z tych problemów można przezwyciężyć za pomocą strategii mnemotechnicznych, jak metoda miejsca czy metoda naturalnych mediatorów słownych i inne metody asocjacyjne. Natomiast uczenie się pojęć wymaga specjalnych strategii, dopasowanych do uczenia się sedna materiału, i unikania dwóch „grzechów” pamięci: nietrwałości i blokowania. PKK II 251.

Ludzka pamięć, jak każdy system pamięci, ma trzy ważne zadania: kodowanie, przechowywanie i wydobywanie. Chociaż wielu ludzi jest przekonanych, że pamięć zawiera pełny i wierny zapis doświadczenia, psycholodzy poznaczy postrzegają ją jako system przetwarzania informacji, który interpretuje, zniekształca i rekonstruuje informacje. Niemniej występuje takie rzadkie i słabe rozumiane zjawisko jak wyobraźnia ejdetyczna, wywołująca szczególnie żywe i trwałe wspomnienia, które mogą interferować z myślami. Nie jest jasne, czy i jak pamięć ejdetyczna pasuje do szeroko akceptowanego trójetapowego modelu pamięci. PKK II 248-249.

Psychologia poznawcza postrzega pamięć jako system, który koduje, przechowuje i wydobywa informacje – nawiasem mówiąc, taka definicja znajduje także zastosowanie wobec dowolnego organizmu czy komputera. Jednakże w odróżnieniu od pamięci komputera, my, istoty ludzkie, posiadamy poznawczy system pamięci, który pobiera informację ze zmysłów i wybiórczo przekształca ją w znaczące wzorce, które mogą zostać zmagazynowane i wykorzystane w późniejszym czasie, kiedy zajdzie taka potrzeba. Zatem te wzorce pamięciowe tworzą surowy materiał dla myślenia i zachowania. PKK II 186-187.

Badania wykazały, że metafora nagrywarki wideo jest błędna. Zwłaszcza w niektórych przypadkach „odzyskanych wspomnień”, przekonanie o niezawodności może być niebezpieczne. Psycholodzy poznawczy postrzegają ludzką pamięć raczej jako system interpretujący, który pobiera informację i, podobnie jak artysta, odrzuca szczegóły, odrzuca szczegóły i organizuje pozostałą część w znaczący wzorzec. Na skutek tego wspomnienia reprezentują naszą percepcję zdarzeń, lecz nie stanowią wiernych reprezentacji samych zdarzeń. Gdy przypominamy sobie, wydobywamy fragmenty wspomnień, jak to robimy z kawałkami układanki. Następnie, na podstawie tych fragmentów, rekonstruujemy zdarzenie (czy ideę, emocję lub obraz), wypełniając luki tak, jak wydaje nam się, że było, a nie tak, jak rzeczywiście to wyglądało. Przeważnie robimy to tak dobrze, że nie uświadamiamy sobie, iż w przypominaniu jest aż tyle rekonstrukcji. PKK II 188.

Koncepcja przetwarzania informacji – poznawcze rozumienie pamięci, kładące nacisk przede wszystkim na to, jakim zmianom ulega informacja w trakcie kodowania, przechowywania i wydobywania. Koncepcja ta podkreśla, że informacja  podlega systematycznym zmianom w drodze do osiągnięcia statusu trwałego wspomnienia – co jest bardzo odległe od naiwnej metafory nagrywarki wideo. Koncepcja przetwarzania informacji podkreśla także fakt, że pamięć jest funkcjonalna, czyli spełnia użyteczne dla człowieka funkcje. Najbardziej podstawowe z tych funkcji, jak zobaczymy dalej, polegają na kodowaniu, przechowywaniu  i wydobywaniu informacji. PKK II 189.

Ludzka pamięć pobiera zasadniczo pozbawioną sensu informację zmysłową (jak głos twojego profesora) i zmienia ją w znaczące wzorce (słowa, zdania i pojęcia), które mogą zostać zmagazynowane i wykorzystane w późniejszym czasie. Aby tak się stało, pamięć musi najpierw zakodować napływającą informację zmysłową w użytecznym formacie. PKK II 189-190.

Kodowanie – pierwsze z trzech podstawowych zadań pamięci, polegające na takim zmodyfikowaniu informacji, aby pasowała do preferowanego formatu systemu pamięci. PKK II 190.

Kodowanie wymaga, aby najpierw wybrać jakieś zdarzenie bodźcowe w zakresu danych atakujących nasze zmysły i dokonać wstępnej klasyfikacji tego bodźca. Czy jest to dźwięk, obraz wzrokowy, czy zapach? Następnie dokonywana jest identyfikacja dystynktywnych cech bodźca. Jeśli jest to dźwięk, to czy jest on głośny, łagodny, czy szorstki? Czy przypomina jakiś wzorzec, jak klakson samochodowy, melodię, głos? Czy jest to dźwięk, który słyszeliśmy kiedyś wcześniej? W końcu dochodzi do umysłowego nazwania, nadania etykiety, aby uczynić bodziec sensownym („To doktor Johnson. Naucza mnie psychologii!”). W przypadku licznych codziennych doświadczeń kodowanie przebiega tak automatycznie i szybko, że nie uświadamiamy sobie tego procesu. Na przykład prawdopodobnie potrafisz przypomnieć sobie, co jadłeś dzisiaj rano na śniadanie, chociaż nie zrobiłeś nic, aby to doświadczenie znalazło się w twojej pamięci. Doświadczenia zabarwione emocjonalnie, jak kłótnia z kolegą, jeszcze łatwiej zajmują miejsce w pamięci bez jakichkolwiek wysiłków z naszej strony, aby je zakodować. Zarazem pamięć pojęć, takich jak podstawowe prawidłowości psychologii, o których uczysz się w tym podręczniku, z reguły wymaga celowego wysiłku, zwanego opracowywaniem (elaboracją), aby powstał możliwy do zastosowania zapis pamięciowy. W trakcie opracowywania staramy się powiązać nowe pojęcie z posiadaną wiedzą. Jeden ze sposobów polega na łączeniu nowego materiału z konkretnymi przykładami, jak to się dzieje, gdy wiążemy termin wzmocnienie negatywne z ustąpieniem bólu po zażyciu aspiryny. PKK II 190.

Przechowywanie, drugie podstawowe zadanie pamięci, polega na magazynowaniu zakodowanego materiału w czasie. Nie jest to jednak prosty proces. W miarę zagłębiania się w pracę pamięci, dowiesz się, że magazynowanie dzieli się na trzy części czy etapy, z których każdy przechowuje wspomnienia przez odmienny czas i w odmiennej postaci. Zatem sposób na doprowadzenie do długotrwałego przechowywania trudnego do zapamiętania materiału polega na przekodowaniu informacji, przed upływem określonego czasu, na taką postać, którą „lubi” pamięć długotrwała. Na przykład, gdy słuchasz wykładu, możesz mieć zaledwie kilka sekund na zakodowanie jakiegoś wzorca lub znaczenia z wypowiedzi swojego profesora, zanim pojawi się nowa informacja i stara zostanie utracona. PKK II 190-191.

Wydobywanie, trzecie podstawowe zadanie pamięci, stanowi „zapłatę” za wcześniejsze wysiłki włożone w kodowanie i przechowywanie. Jeśli wspomnienie zostało zakodowane we właściwy sposób, to potrzeba zaledwie ułamka sekundy, aby mieć dobry klucz dostępu do takiej informacji, wprowadzić ją do pola świadomości lub, w niektórych przypadkach, aby wpłynęła ona na zachowanie w sposób dla nas nieświadomy. PKK II 191.

Pamięć sensoryczna, najszybciej przemijający z trzech etapów, utrzymuje obrazy, dźwięki, zapachy, fakturę i inne wrażenia zmysłowe tylko przez ułamek sekundy. Chociaż przeważnie nie jesteśmy świadomi swojej pamięci sensorycznej, można zaobserwować jej działanie w znikającej smudze światła lampy błyskowej czy sztucznych ogni wystrzeliwanych z okazji świąt narodowych. Można także usłyszeć efekty znikających wspomnień zmysłowych w mieszaniu się jednej nuty z kolejną w trakcie słuchania melodii. Ogólnie mówiąc, te krótkotrwałe obrazy zmysłowe pozwalają nam na utrzymywanie napływającej informacji zmysłowej tak długo, aby pamięć operacyjna mogła sprawdzić jej znaczenie. PKK II 195.

 Pamięć operacyjna, drugi etap powtarzania, wybiórczo pobiera informację z rejestrów sensorycznych i tworzy powiązania z danymi przechowywanymi w pamięci długotrwałej. (Mamy na myśli tego rodzaju powiązanie, gdy mówimy: „To dzwoni dzwonek”) Pamięć operacyjna utrzymuje informację tylko przez kilka sekund, co czyni ją użytecznym buforem dla chwilowego przechowywania właśnie usłyszanego nazwiska lub numeru telefonu, na który spojrzeliśmy przed chwilą. Początkowo psycholodzy nazwali ten etap pamięcią krótkotrwałą, i pojęcie to nadal bywa stosowane. Nowsze określenie, „pamięć operacyjna”, podkreśla pewną zmianę w oryginalnym modelu Atkinsona i Shiffrina, którą omówimy bardziej szczegółowo nieco później. Warto zauważyć, że wszystko to, co dostaje się do świadomości, przechodzi przez pamięć operacyjną. Prawdziwe jest także odwrotne stwierdzenie: jesteśmy świadomi wszystkiego, co wchodzi do pamięci operacyjnej, chociaż część informacji może nie być celem naszej uwagi. Z powodu tego ścisłego związku niektórzy psycholodzy sugerują, że pamięć operacyjna jest w rzeczywistości długo poszukiwanym siedliskiem świadomości. PKK II 195-196.

Pamięć długotrwała, ostatni etap przetwarzania, otrzymuje informację z pamięci operacyjnej i może magazynować ją przez znacznie dłuższy czas, czasami do końca życia jednostki. Informacja w pamięci długotrwałej stanowi naszą wiedzę na temat świata. Zawiera tak różnorodne dane, jak obraz twarzy matki, tekst ulubionej piosenki czy datę założenia przez Wilhelma Wundta pierwszego laboratorium psychologicznego. PKK II 195-196.

Pamięć proceduralna – składowa pamięci długotrwałej, która przechowuje informację o tym, jak wykonywać działania. PKK II 208.

Pamięć deklaratywna­ – składowa pamięci długotrwałej, która przechowuje jawną informację; znana także jako pamięć faktów. Pamięć deklaratywna dzieli się na pamięć epizodyczną i semantyczną. PKK II 208.

Pamięć epizodyczna – część pamięci deklaratywnej, która przechowuje wspomnienia na temat osobistych zdarzeń lub „epizodów”. PKK II 208.

Pamięć semantyczna – część pamięci deklaratywnej, która przechowuje ogólną wiedzę, w tym znaczenia słów i pojęć. PKK II 209.

Badania wskazują, że emocje pozytywne i negatywne mają zdecydowanie odmienne skutki dla uwagi, a tym samym dla pamięci. Zatem jeśli jesteś szczęśliwy, to masz tendencję, aby patrzeć na sytuację szerzej i zapamiętywać „ogólny obraz”. Ale jeśli zostaniesz ofiarą napadu z bronią w ręku, to najprawdopodobniej zwrócisz uwagę na broń i zauważysz mniej szczegółów dotyczących wyglądu sprawcy. Ogólnie mówiąc, pobudzenie emocjonalne przyczynia się do powstawania naszych najżywszych wspomnień, ale zakres szczęśliwych wspomnień jest szerszy, podczas gdy negatywne emocje zawężają zakres naszych wspomnień. PKK II 213-214.

Wspomnienie fleszowe – wyraziste i żywe długotrwałe wspomnienie zdarzenia szczególnie znaczącego i nacechowanego emocjonalnie. PKK II 214.

Torowanie – technika dostarczania wskazówek dla pamięci utajonej, poprzez stymulowanie jej bez uświadamianie sobie przez podmiot związków między wskazówką a wydobytym wspomnieniem. PKK II 219.

Magazynowanie nowej informacji w pamięci długotrwałej przeważnie wymaga uczynienia jej sensowną wtedy, gdy znajduje się ona w pamięci operacyjnej. Oznacza to, że musisz wiązać nową informację  z tym, co już wiesz. PKK II 220.

Pamięciowy efekt zgodności nastroju – proces pamięciowy powodujący selektywne wydobywanie wspomnień, które pasują (są zgodne z) do nastroju jednostki. PKK II 222.

Pamięć prospektywna – aspekt pamięci, który pozwala jednostce na pamiętanie o wykonaniu jakiegoś działania w przyszłości , np. o wizycie u lekarza. PKK II 222.

Dlaczego pamięć płata nam figle, sprawiając, że przypominamy sobie to, co chcielibyśmy zapomnieć, i zapominamy to, co chcielibyśmy pamiętać? Według Daniela Schactera, winę za to ponosi „siedem grzechów” pamięci: nietrwałość, roztargnienie, blokowanie, błędne atrybucje, podatność na sugestię, tendencyjność i uporczywość. Twierdzi on ponadto, że tych siedem problemów stanowi w rzeczywistości konsekwencje niektórych/ bardzo użytecznych cech ludzkiej pamięci. Z ewolucyjnego punktu widzenia są one cechami, które dobrze służyły naszym przodkom i dlatego zostały zachowane w naszych systemach pamięci. PKK II 225-226.

Mimo szkód, jakie nam wyrządzają, „grzechy” pamięci wyrosły z adaptacyjnych cech pamięci, jak twierdzi Daniel Schacter. I tak nietrwałość, chociaż może być niezwykle przykra dla studentów zdających egzamin, stanowi w rzeczywistości sposób, w jaki system pamięci zabezpiecza się przed zalaniem przez informację, która przestała być potrzebna. Podobnie, blokowanie jest pomocne, gdy sprawia, że tylko najbardziej odpowiednie dane, najsilniej powiązanie z aktualnymi wskazówkami, pojawiają się w umyśle. Także ten proces zabezpiecza nas przed powodzią niechcianych i dystrakcyjnych wspomnień. Także roztargnienie stanowi produkt uboczny użytecznej zdolności do przerzucania uwagi. Analogicznie, błędne atrybucje, tendencyjność i podatność na sugestię wynikają z tego, że nasz system pamięci jest zbudowany tak, aby radzić sobie ze znaczeniem i pomijać szczegóły: alternatywą byłaby pamięć podobna do pamięci komputerowej, zapełniona informacją kosztem rozumienia. I w końcu, można dostrzec, że „grzech” uporczywości jest cechą systemu pamięci reagującego na doświadczenia emocjonalne, zwłaszcza związane z niebezpiecznymi dla jednostki sytuacjami. Ogólnie więc obraz, jaki wyłania się z niepowodzeń pamięci, jest także obrazem systemu dobrze dostosowanego do warunków, z jakimi ludzie mieli do czynienia przez tysiące lat. PKK II 238.

Czy ludzie zapominają traumatyczne zdarzenia? Powszechnie, chociaż brak po temu podstaw, sądzi się, że najczęstszą reakcją na traumę jest wyparcie, blokowanie wspomnień w nieświadomości, opisane po raz pierwszy przez Sigmunda Freuda. Ale w istocie większość ludzi, którzy przeżyli traumatyczne zdarzenia pamięta je bardzo żywo, i wcale ich nie zapomina. PKK II 245.

Staramy się, aby nasze doświadczenia zgadzały się z tym, co z obecnego punktu widzenia wiemy o przebiegu zdarzeń z przeszłości, oraz z tym, w co aktualnie wierzymy. Użytkownicy pamięci postępują jak paleontolodzy odtwarzający wygląd dinozaura na podstawie fragmentów kości. Kierując się nastrojami i oczekiwaniami, dopasowują do siebie szczątkowe informacje i tak oto rekonstruują przeszłość. W ten sposób z łatwością, choć całkowicie nieświadomie, przetwarzamy zapis swojej pamięci, tak aby odpowiadał naszym aktualnym doświadczeniom. MPS 120.

Konstruowanie wspomnień pozwala nam z dużą dowolnością dopowiadać fragmenty własnej przeszłości. MPS 121.

Efekt dezorientacji – proces inkorporacji fałszywych elementów do zapisu pamięciowego pewnego zdarzenia, który zachodzi, gdy jakiś czas później otrzymamy mylące sugestywne informacje na jego temat. MPS 123.

W eksperymencie z udziałem ponad 20 tysięcy badanych Elizabeth Loftus dowiodła, że człowiek modyfikuje zapis pamięciowy, a pewność, z jaką przypomina sobie niektóre fakty, nie jest świadectwem tego, że są one prawdziwe. MPS 123.

Wszyscy bez wyjątku w sposób selektywny spostrzegamy, interpretujemy i przypominamy sobie fakty tak, aby potwierdzić własne przekonania. MPS 124.

Ludzie często operują wywieranym wrażeniem za pomocą strategicznego zapamiętania i zapominania. LWW 35.

Szczególnym przykładem posługiwania się pamięcią w celach autoprezentacyjnych są pamięciowe manipulacje, polegające na tym, że ludzie „podczas interakcji z innymi przekręcają, przebudowują lub fabrykują treści swojej pamięci, aby osiągnąć dane społeczne cele”. LWW 35.

Badania wykazały, że ludzie wykazujący się w sposób niezgodny z własnymi zasadami czasami „zapominają”, jakie były ich pierwotne postawy. Dokonawszy sprzecznego z zasadami czynu, człowiek zdaje się wierzyć, że zawsze uważał go za dozwolony. Początkowo fakt ten tłumaczono potrzebą spójności poznawczej (to znaczy, że jednostka zapomina o swojej pierwotnej postawie, aby zachować poczucie spójności) lub teorią mówiącą, że ludzie wnioskują o swoich postawach na podstawie obserwacji własnego zachowania (wnioskują, że skoro coś zrobili, zawsze musieli uważać to za słuszne). Ostatnie odkrycie sugerują jednak, że zjawisko to czasami ma związek z motywami autoprezentacyjnymi. Osoby, które zachowały się niezgodnie ze swoimi przekonaniami, pragną, aby inni sądzili, iż zawsze opowiadały się za takim postępowaniem; dzięki temu nie zostaną ocenione jako niekonsekwentne, zakłamane lub niestałe. Jak się wydaje, ludziom bardziej zależy na tym, aby wyglądać na konsekwentnych niż na rzeczywistym poczuciu spójności. LWW 36.

Pamięć działa rekonstruktywnie. Nie przechowuje przeszłości jako takiej. Przeszłość jest ciągle reorganizowana przez zmienne ramy odniesień teraźniejszości. Także to, co nowe, pojawiać się musi zawsze w postaci zrekonstruowanej przeszłości. Tradycję wymienia się jedynie na inną tradycję, przeszłość na inną przeszłość. Społeczeństwo nie zastępuje swojej przeszłości nowymi ideami, lecz przeszłością grup innych niż do tej pory dominujące. Stąd pamięć zbiorowa działa w obu kierunkach: wstecz i w przód. Nie tylko rekonstruuje przeszłość, lecz organizuje doświadczanie teraźniejszości i przyszłości. Nie należy więc „zasady pamięci” przeciwstawiać „zasadzie nadziei”: obie warunkują się wzajemnie, jedna nie może zostać pomyślana bez drugiej. AKP 73.

Pamięć i tożsamość grupy społecznej warunkują się wzajemnie i niezbywalnie. AKP 78.

Tym, co chcemy przejąć od Maurice’a Halbwachsa, jest jego koncepcja przeszłości, którą można by nazwać „społeczno-konstruktywistyczną”. To, co Peter L. Berger i Thomas Luckmann opisali w odniesieniu do rzeczywistości w ogóle, Halbwachs powiedział czterdzieści lat wcześniej o przeszłości: to konstrukcja społeczna, kształtowana przez potrzebę sensu oraz ramy odniesień dla poszczególnych teraźniejszości. Przeszłość nie jest produktem natury, lecz kultury. AKP 79.

Wspominanie zmarłych jest w paradygmatyczny sposób pamięcią, która tworzy wspólnotę. Przez więź ze zmarłymi zbiorowość potwierdza swoją tożsamość. Pietyzm dla określonych nazwisk oznacza zawsze przyznanie się do konkretnej socjopolitycznej tożsamości. AKP 96.

Jeśli weźmiemy pod uwagę, jak mało wiemy z innych źródeł o powstawaniu świadomości, to twierdzenie, że świadomość powstaje na miejscu śladu pamięciowego, powinno zostać uznane z twierdzenie przynajmniej jakoś sprecyzowane. FPZ 28.

Błędy prześlizgują się do naszych spostrzeżeń i śladów pamięciowych, ponieważ nasz umysł nie pracuje jak kamera wideo. Raczej konstruujemy nasze wspomnienia, częściowo na podstawie odbioru rzeczywistej sytuacji, a częściowo naszych oczekiwań, przekonań i aktualnej wiedzy. […] Oczekiwania często konstruują spostrzeżenia. MPS 405.

Efekt błędnej informacji – występuje, gdy świadek zdarzenia ma kontakt z wprowadzającymi w błąd informacjami o nim oraz dokonuje ich inkorporacji, wprowadzając do pamięci fałszywe dane o tym zdarzeniu. MPS 406.

Niepokojące są również wnioski, z których wynika, że prawdziwe i fałszywe wspomnienia wyglądają tak samo i tak samo są odczuwane. MPS 407.

Pamięć może też zostać zniekształcona tak, by pasowała do apriorycznych teorii, jakie ludzie mają na temat siebie i swojego życia. Jeśli uważają, że są konsekwentni, to zniekształcają pamięć tak, by wyjść na konsekwentnych. Często nie przyznają się do tego, że się zmienili, nawet jeśli tak jest. Dokonują tej oczywistej sztuczki, zniekształcając retroaktywnie swoje wcześniejsze przekonania, żeby pasowały do wyznawanych obecnie poglądów. BZK 243.

Postawa utajona jest definiowana jako pamięciowy zapis ewaluacji. Nie ma jednak takiej metody, aby zmierzyć te doświadczenia w sposób bezpośredni. O utajonej postawie wnioskuje się pośrednio, z tego, jak dana osoba reaguje na różne bodźce. Są to takie zadania, w których osoba badana nie jest świadoma tego, co jest mierzone, i nie potrafi wpływać intencjonalnie na swój wynik ani go kontrolować. DTP 17-18.

„Wkroczenia” informacji schematopodobnych we wspomnienia konkretnych zdarzeń czy osób są określane mianem konstruującego przetwarzania informacji i stanowią podstawowy rekonstruktywnego, a nie jedynie reproduktywnego charakteru pamięci. Rekonstruktywny jej charakter wiąże się z faktem, że prototypy schematów nie tylko są identyfikatorami obiektów i zdarzeń, lecz także pełnią funkcję zbioru standardowych, „zapasowych” cech egzemplarzy schematów. Zbiór ten służy uzupełnianiu reprezentacji napotkanego, konkretnego egzemplarza o cechy typowe, ale brakujące bądź niezauważone przez spostrzegającego człowieka (wskutek zbyt krótkiego czasu zetknięcia się z danym egzemplarzem, nadmiaru informacji itp.). WPS 81.

Ludzie wierzą zatem samym sobie – im lepiej o czymś mówimy, tym lepiej zaczynamy o tym myśleć. Zjawisko to występuje także wtedy, kiedy autorzy komunikatu są naocznymi świadkami jakiegoś zdarzenia – relacjonowanie go innym zniekształca jego pamięć w kierunku zgodnym z ocenami zawartymi w opowieści. WPS 460.

Przypominanie, jak wielokrotnie stwierdzili psychologowie, jest procesem odtwórczym. Mam na myśli to, że nie możemy uzyskać dokładnej kopii przeszłych zdarzeń – jak w przypadku nagrania dźwięku czy obrazu – lecz odtwarzamy (tzn. tworzymy od nowa) nasze wspomnienia z kawałków i okruchów rzeczywistych zdarzeń, przefiltrowanych i zmodyfikowanych przez nasze wyobrażenia o tym, co mogło być i co powinno być. ACI 149.

Po prostu nie jest możliwe, by pamiętać wszystko, co kiedykolwiek zdarzyło się w naszym życiu. Z czasem zachodzą poważne zmiany i ważne zniekształcenia. Jak łatwo zgadnąć, te zmiany w pamięci autobiograficznej nie są przypadkowe. Przeciwnie, mamy silną skłonność do organizowania naszej osobistej historii w kategoriach struktur, które Hazel Markus nazwał schematami dotyczącymi samego siebie (self-schemas) – spójnych wspomnień, uczuć i przekonań odnoszących się do nas samych, które zgadzają się ze sobą i tworzą zintegrowaną całość. Nasze wspomnienia zostają więc zniekształcone w taki sposób, że pasują do posiadanego przez nas ogólnego obrazu nas samych. ACI 149.

Materiał pamięciowy jest rekonstruowany w taki sposób, by pasował do aktualnego punktu widzenia. ACI 157-158.

Układ limbiczny – środkowa warstwa mózgu regulująca emocje i pamięć. W skład układu limbicznego wchodzą hipokamp, ciało migdałowate, podwzgórze i inne struktury. PKK I 131.

Hipokamp – element układu limbicznego zaangażowany w zapamiętywanie długoterminowe. PKK I 132.

Jakkolwiek wiele szczegółów z naszego życia zostaje zapamiętanych, nie ma dowodów wskazujących na to, że mózg zapisuje je wszystkie. W rzeczywistości istnieją wystarczające powody, żeby uznać, iż większość z otaczających nas informacji nigdy nie dociera do pamięci, te zaś, które się w niej znalazły, zostały zniekształcone. PKK I 33-34.

Choroba  Alzheimera – zwyrodnieniowa choroba mózgu; na początku zwykle pojawia się upośledzenie pamięci. PKK I 246.

Zadania niewykonane są lepiej pamiętane i lepiej skupiają uwagę, by można było z powodzeniem je zakończyć. Kiedy zadanie zostaje ukończone, uwaga zaangażowana do tej pory w pamiętanie o nim zostaje skierowana na inne zajęcia lub cele. Dopóki jednak zadanie jest w toku, trzeba na nie rezerwować więcej uwagi. CPS 120.

Po pierwsze, lepiej pamiętamy wszelkie elementy zadania, które czujemy się zobowiązani wykonać, a którego jeszcze nie mieliśmy szansy zakończyć, ponieważ wciąż skupia ono na sobie naszą uwagę. Po drugie, jeśli jesteśmy zaangażowani w wykonanie takiego, zadania, a nagle coś nam przerwie pracę lub nas od niej odciągnie, to zacznie nas dręczyć chęć powrotu do tej czynności. Owa chęć, która skłania nas także do powrotu do przerwanego wątku, do nierozwiązanego problemu, do pytania, na które nie została udzielona odpowiedź, oraz do niezrealizowanych celów – odzwierciedla dążenie do zamknięcia poznawczego. CPS 120-121.

Badania wykazują, że treści zapamiętane w ciele migdałowatym są przechowywane dłużej niż te, które trafiają do kory mózgu. Innymi słowy, kora mózgu znacznie częściej zapomina informacje lub ma problem z ich odtworzeniem. Istnienie dwóch różnych systemów pamięci wyjaśnia, dlaczego możesz doświadczyć lęku w danej sytuacji, mimo że nie pamiętasz (lub nie rozumiesz), co konkretnie go wywołuje. To, że ciało migdałowate zachowało emocjonalne wspomnienie jakiegoś zdarzenia nie oznacza, iż kora mózgu pamięta tę samą sytuację. PKZ 50.

Podstawowym zadaniem hipokampu jest zamiana krótkoterminowych wspomnień we wspomnienia długoterminowe. Przypomina to naciśnięcie przycisku „zapisz” po stworzeniu nowego dokumentu, aby utrwalić go na twardym dysku twojego komputera. Hipokamp jest tym przyciskiem „zapisz”; bez niego nie moglibyśmy tworzyć nowych wspomnień. Hipokamp w szczególności lubi zapisywać emocjonalne wspomnienia (takie jak budowanie swojego pierwszego bałwana, zawstydzająca rzecz, jaką powiedziałeś swojej sympatii w gimnazjum, wspaniały wyjazd na narty, w którym wziąłeś udział w zeszłym roku). KRW 32.

Pamięć operacyjna jest tą częścią naszej pamięci, która na bieżąco umożliwia wykonywanie różnych operacji umysłowych. Jeden z twórców tego pojęcia Alan Baddeley porównuje ją do wieży kontroli lotów na lotnisku, dzięki której ruch odbywa się w zorganizowany sposób. Uwaga zaś jest polem, gdzie zachodzą procesy psychiczne, takie jak postrzeganie, myślenie czy wyobraźnia. Klasycznie w psychologii przyjmuje się, że nie istnieje cos takiego jak podzielność uwagi, mimo że ludzie bardzo często twierdzą, iż ją mają. Psychologowie mówią o przerzutności uwagi, a więc o szybkim przełączaniu się między czynnościami. Gdy działania są dobrze opanowane, rutynowe lub nie pochłaniają wiele uwagi, wówczas wydaje nam się, że robimy je równocześnie. JPP 155.

Spośród podziałów pamięci człowieka wyróżnionych w psychologii zatrzymamy się na tym zaproponowanym przez Endela Tulvinga, amerykańskiego psychologa estońskiego pochodzenia. Postulował on istnienie trzech rodzajów pamięci, to jest pamięci: proceduralnej, semantycznej i epizodycznej. Pamięć proceduralna dotyczy zachowań, które są wykonywane mechanicznie, nawykowo, jak na przykład jazda na rowerze, pływanie, posługiwanie się sztućcami. Czynności w niej zapisanych nie zapominamy, możemy co najwyżej stracić w nich biegłość. Wykonujemy je najczęściej z niewielkim udziałem świadomości, na ogół ulegają one zautomatyzowaniu. Drugim rodzajem pamięci, pojawiającym się chronologicznie później w życiu człowieka, jest pamięć semantyczna. Zawiera ona informacje o świecie, reguły postępowania, zasady, czyli to wszystko, co przyswajamy w procesie edukacji zarówno szkolnej, jak i pozaszkolnej. I wreszcie najpóźniej pojawiającym się rodzajem pamięci jest pamięć epizodyczna, która najbardziej nas interesuje z punktu widzenia paradoksu. Obejmuje ona zdarzenia, które miały miejsce w naszym życiu. W przeciwieństwie do treści pamięci semantycznej, przechowującej dane ogólne, to, co jest zapisane w pamięci epizodycznej, ma charakter konkretny. Przykładem może być pierwszy dzień w pracy. Jeśli ktoś pyta nas o tę sytuację, przypominamy sobie miejsce, czas, treść rozmowy, którą z kimś wtedy prowadziliśmy, emocje, jakie nam wówczas towarzyszyły, i inne elementy. Niezwykle istotne okazuje się to, że pamięć takich zdarzeń jest tym trwalsza i dokładniejsza, im wyrazistsze emocjonalnie one były. JPP 191-192.

Austriacki psycholog Alfred Adler uważał, że najwcześniejsze wspomnienia danej osoby są oknem na resztę jej życia. Na wstępnej sesji Adler pytał często przychodzących na terapię klientów o ich pierwsze wspomnienia, a następnie wykorzystywał te wspomnienia, aby dzięki nim zrozumieć ich teraźniejszość. Przykładowo, Adler inaczej interpretował lęki klienta, jeśli jego pierwszym wspomnieniem było bycie pozostawionym przez matkę w sierocińcu, a inaczej jeśli jego pierwszym wspomnieniem był dzień, w którym do domu przybyło ze szpitala nowo narodzone rodzeństwo. Adlera niespecjalnie obchodziła prawdziwość tych wspomnień, jako że z braku niezależnych źródeł informacji na ogół nie był w stanie ich potwierdzić, ani im zaprzeczyć. Rozumiał, że to, co dana osoba uważała za prawdę, było w rzeczywistości znacznie ważniejsze, niż obiektywna prawda oparta na faktach – jeśli coś takiego w ogóle istnieje. W końcu ludzie przeżywają swoje życie jako osobiste wspomnienia, bazując na tym, co uważają za prawdę, nie zaś na oficjalnie usankcjonowanej wersji zdarzeń, odnotowanej w ramach obiektywnie ujętej historii. Dla Adlera przeszłość była znacząca, ale rozumiał ją jako interpretację wydarzeń – rekonstrukcję opartą na aktualnych myślach i odczuciach. Innymi słowy, przeszłość może kształtować twoje obecne myśli, odczucia i działania, natomiast te same myśli, odczucia i działania mogą z kolei wpływać na kształt wspomnień z przeszłości. ZBC 69.

W odróżnieniu od pamięci operacyjnej kodowanie informacji w systemach pamięci długotrwałej wymaga neuroplastyczności i dokonywania rzeczywistych anatomicznych zmian w mózgu. Można wyróżnić dwie główne formy pamięci długotrwałej: pamięć niedeklaratywną i deklaratywną. Pamięć niedeklaratywna jest także określana jako system pamięci utajonej, ponieważ oddziałuje ona zwrotnie na to, co robimy i jak się czujemy w sposób ukryty, poza naszą świadomością. Sieć istotności wykorzystuje informacje z tego systemu pamięci do wytwarzania stanów emocjonalnych. Pamięć deklaratywna jest także określana jako system pamięci jawnej, ponieważ oddziałuje ona zwrotnie na naszą jawną świadomość i może być jawnie przywoływana przez sieć wykonawczą i spoczynkową. AUM 52.

System pamięci utajonej jest dużo rozleglejszy niż system pamięci jawnej. Innymi słowy, nasza świadoma wiedza o sobie to jedynie wierzchołek góry lodowej znacznie większej nieświadomej tkanki emocjonalnych wzorców i nawyków. System pamięci utajonej obejmuje podsystemy pamięci proceduralnej i emocjonalnej. Pamięć proceduralna wiąże się z umiejętnościami motorycznymi zakodowanymi w jądrach podstawnych, zwłaszcza w prążkowaniu. Są to wyuczone nawyki, wykorzystywane np. w czasie jazdy na rowerze, pisania na maszynie lub prowadzenia samochodu, bez konieczności myślenia o nich. Nawyki te są tym, co robimy automatycznie, jakby na autopilocie; gdy tylko zostaną wyuczone, są natychmiast wyrażane pod wpływem określonego bodźca. W większości są one przydatne, ale czasami są wśród nich nawyki, które stały się uzależnieniami, co będzie przedmiotem rozdziału 6. Duża część systemu pamięci utajonej obejmuje reakcje emocjonalne. Ponieważ systemy pamięci utajonej uruchamiają się w pierwszej kolejności, wpływają one na kodowanie wspomnień jawnych, decydując o ich tonie. Kiedy wydobywamy wspomnienia autobiograficzne, parametry tych wspomnień są ustawione przez tony pamięci emocjonalnej. Trwałość naszych wspomnień utajonych jest dużo większa niż w przypadku naszych jawnych wspomnień. AUM 53-54.

Utajone wspomnienia tworzą dużą część tkanki naszego Ja. Te zróżnicowane, splecione z sobą wątki obejmują nie tylko wspomnienia proceduralne, złożone ze wzorców ruchowych, takich jak sposoby naszej autoekspresji oparte na mowie ciała i tonie głosu, ale także wspomnienia emocjonalne, takie jak reagowanie przerażeniem na osobę mówiącą z określonym akcentem. Te reprezentacje Ja obejmują nasze umiejętności motoryczne, przyzwyczajenia, pragnienia oraz nawykowe wzorce mowy, jak również autonomiczne myśli, obsesje i kompulsje. Te utajone wspomnienia są wyuczonymi nawykami, częściowo wytworzonymi na drodze warunkowania klasycznego, powtarzanymi i splecionymi z sobą, dzięki czemu doznania cielesne, ruchy i emocje składają się na poczucie indywidualności każdej osoby. AUM 55-57.

Z ewolucyjnego punktu widzenia system pamięci utajonej jest bardziej pradawny niż system pamięci jawnej, ponieważ wykrywanie zagrożenia jest bezpośrednio powiązane z przeżyciem. Ponieważ ciało migdałowate jest detektorem ważności, kiedy pojawia się zagrożenie, nic nie jest ważniejsze niż ono. Szybkość reagowania może oznaczać życie albo śmierć. AUM 58.

Bibliografia: wykaz skrótów



Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *