Stereotyp (stereotype)

Stereotyp – przekonanie na temat cech osobowych ludzi należących do jakiejś grupy. Stereotypy mogą być niedokładne, stanowić uogólnienie i wykazywać odporność na podważające je informacje. MPS 436.

Stereotyp (stereotype) – uproszczone uogólnienie dotyczące pewnej grupy ludzi – przypisywanie im identycznych cech, zgodnych z uprzedzeniami danej osoby. ACI 422.

Stereotyp (stereotype) – reprezentacja grupy osób wyodrębnionej z uwagi na jakąś łatwo zauważalną cechę określającą społeczną tożsamość (np. płeć, narodowość, wiek); reprezentacja ta jest podzielana przez jakąś społeczność (grupę, kulturę) i ma różne szczególne własności, takie jak sztywność i nadmierna ogólność. WPS 543.

Stereotyp (stereotype) – względnie stała i nadmiernie uproszczona generalizacja na temat grupy czy klasy ludzi, skupiająca się zazwyczaj na negatywnych, niekorzystnych cechach, chociaż niektóre autorytety zakładają istnienie stereotypów pozytywnych. Słowo pierwotnie oznaczało metalową formę drukarską, którą bardzo trudno było zmienić po tym, jak została wylana, a znaczenie psychologiczne wprowadzone zostało przez amerykańskiego dziennikarza Waltera Lippmanna (1899-1974), w jego książce Public Opinion (1922), w której także sformułował koncepcję skąpstwa poznawczego. Wczesne badania empiryczne podkreślały godną uwagi zgodność stereotypów dotyczących różnych grup etnicznych w Stanach Zjednoczonych; badania nad hipotezą frustracji-agresji prowadzone w latach 40. XX wieku dostarczyły dowodów na motywowaną naturę niektórych stereotypów; natomiast badania z zastosowaniem skali F po jej opublikowaniu w 1950 pokazały, że posługiwanie się stereotypami cechuje osoby z osobowością autorytarną i faszystowskimi systemami przekonań. W 1954 ukazała się książka The Nature of Prejudice autorstwa amerykańskiego psychologa, Gordona Willarda Allporta (1897-1967), popularyzująca interpretację pojęcia stereotypów jako tylko kategorii poznawczej upraszczającej przetwarzanie informacji, bardzo odpornej na niepotwierdzające jej informacje. Istnieją dane pokazujące, że niektóre osoby są w stanie utrzymać silne stereotypy, odnoszące się do typowych członków określonych grup, które nie wpływają na sposób postrzegania i oceniania poszczególnych członków takiej grupy; (gr. stereo twardy, masywny + typos uderzać). CS 705.

Stereotypy – uogólnienia dotyczące członków jakiejś grupy społecznej, sprawiające, że traktujemy ich jako posiadających te same właściwości, nie dostrzegając istniejących między nimi różnic. Jeśli generalizacja jest wynikiem doświadczeń, a stereotyp zgodny jest z rzeczywistością, to pełni on funkcję przystosowawczą, stanowiąc metodę radzenia sobie ze złożonymi zjawiskami społecznymi. Gdy stereotyp jest wynikiem nadmiernej generalizacji, jest negatywny lub fałszywy, wówczas może być społecznie szkodliwy, prowadząc do uprzedzeń i dyskryminacji. SS 269-270.

Stereotypy to przekonania dotyczące jakiejś grupy, które mogą być fałszywe, prawdziwe lub przesadzone, ale zawierające ziarnko prawdy. Uprzedzenie to nieuzasadniona postawa negatywna. Dyskryminacja zaś to nieusprawiedliwione negatywne zachowania. Terminy „rasizm” i „seksizm” stosuje się zarówno do opisania stronniczych postaw, zachowań dyskryminujących, jak i zinstytucjonalizowanych form postępowania. Nawet jeśli nie były zamierzone jako tendencyjne. Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja od dawna zatruwają ludzkie życie. Sądząc na podstawie wypowiedzi Amerykanów udzielanych w badaniach sondażowych, w okresie ostatnich czterech dekad ich uprzedzenia wobec Czarnych oraz kobiet znacznie się zmniejszyły. Jednak pytania ankietowe formułowane nie wprost i pośrednie metody badania postaw i zachowań ujawniają funkcjonowanie w społeczeństwie silnych stereotypów związanych z rolami płciowymi i stronniczego nastawienia wobec osób odmiennej rasy i płci. Uprzedzenia, choć nieokazywane jawnie, wciąż przejawiają się w życiu społecznym. MPS 448.

A w niektórych miejscach świata uprzedzenia doprowadziły do ludobójstwa, systematycznej eksterminacji grup ludzi z powodu ich rasowego lub etnicznego pochodzenia. Uprzedzenie zdefiniujemy jako negatywne postawy, przekonania i uczucia wobec jednostki oparte jedynie na jej przynależności do określonej grupy lub kategorii. Kategoria ta może być realna, taka jak płeć lub tożsamość etniczna, lecz może być także utworzona w umyśle uprzedzonej osoby, jak wtedy, gdy uważa się niektórych ludzi za „białą biedotę” lub innych za „lewicowych liberałów”. Uprzedzenie może się wyrażać w postaci negatywnych emocji (takich jak niechęć lub strach), negatywnych atrybucji lub stereotypów, które uzasadniają tę postawę oraz (lub) zachowań zmierzających do unikania, kontrolowania, podporządkowania lub wyeliminowania członków grupy stanowiącej przedmiot uprzedzenia. Uprzedzenia funkcjonują jak niezwykle zniekształcające filtry, które wpływają na sposób, w jaki postrzega się i traktuje innych. Uprzedzenie więc wywiera potężny wpływ na selektywne przetwarzanie, organizowanie i zapamiętywanie informacji odnoszącej się do określonej grupy ludzi. Ponadto uprzedzenia są wszechobecne – większość ludzi w większości krajów żywi różnego rodzaju niechęci, niektóre świadome, a niektóre nieświadome (jak wykazały nowe badania, omówione w dalszej części niniejszego podrozdziału). Uprzedzenie trzeba odróżniać od powiązanego z nim pojęcia „dyskryminacji”. Podczas gdy uprzedzenie jest postawą, dyskryminacja to zachowanie. Dyskryminację można zdefiniować jako negatywne działanie podjęte przeciw danej jednostce z powodu jej przynależności do określonej grupy. PKK V 81-82.

Uprzedzenia mogą mieć wiele źródeł. Niektóre przyswajamy sobie we wczesnym wieku. Niektóre są reakcjami obronnymi, gdy czujemy się zagrożeni. Niektóre wynikają z konformizmu wobec zwyczajów społecznych. Niektóre wreszcie pomagają nam odróżnić obcych (i być może wrogów) od przyjaciół. Przedstawimy tu pięć przyczyn uprzedzenia, które były przedmiotem badań psychologów społecznych: odmienność i dystans społeczny, rywalizacja ekonomiczna, szukanie kozłów ofiarnych, konformizm wobec norm społecznych oraz rozpowszechnianie stereotypów przez media. PKK V 82.

Zagrożenie przez stereotyp – negatywny wpływ na wyniki osiągane przez jednostkę, który występuje wtedy, gdy uświadamia ona sobie, że od członków jej grupy oczekuje się słabych wyników w danej dziedzinie. PKK V 90.

Uprzedzenia i dyskryminacja pokazują , w jaki sposób konstruujemy własną rzeczywistość społeczną za pomocą takich procesów poznawczych, jak postrzeganie dystansu społecznego i zagrożeń społecznych, wpływ stereotypów prezentowanych w mediach, szukanie kozłów ofiarnych i dehumanizacja. Wszyscy jesteśmy podatni na zagrożenie przez stereotyp, co może mieć negatywny wpływ na osiągane przez nas wyniki, gdy uświadomi się nam, że należymy do grupy, która słabo sobie radzi z pewnymi zadaniami i testami. Nasze oceny innych zależą nie tylko od ich zachowania, lecz także od naszej interpretacji ich działań w kontekście społecznym. PKK V 114.

Negatywna ocena, która stanowi znak rozpoznawczy uprzedzeń, może mieć swoje źródło w skojarzeniach emocjonalnych, potrzebie usprawiedliwienia własnego postępowania lub negatywnych sądach poznawczych, zwanych stereotypami. Posługiwanie się stereotypami oznacza dokonywanie generalizacji. Aby uprościć otaczającą nas rzeczywistość, stale wypowiadamy uogólniające sądy: Brytyjczycy trzymają się na dystans, Amerykanie są otwarci, profesorowie roztrzepani, a Serbowie okrutni. MPS 436.

Stereotypy dotyczące grupy obcej prosperują, gdy ludzie silnie identyfikują się z własną grupą i wówczas, gdy przebywają z członkami innych grup. W czasie spotkania klubowego wyraźnie odczuwamy swoją odmienność od osób należących do innych klubów. Gdy spodziewamy się tendencyjnego traktowania z powodu naszych związków z określoną grupą, wzmacnia się nasza niechęć do „obcych”. MPS 455.

Stereotypy w sferze przekonań i uprzedzenia w sferze postaw są zdeterminowane nie tylko warunkami społecznymi i potrzebami psychologicznymi człowieka, ale są jak najbardziej normalnym wytworem procesów myślenia. Funkcjonowanie większości stereotypów lepiej aniżeli przy użyciu terminów przemieszczenia i projektowania wrogości można wytłumaczyć skłonnościami człowieka do upraszczania złożonego obrazu rzeczywistości. Stereotypy podobnie jak iluzje percepcyjne stanowią produkt naszej zdolności do interpretowania świata. MPS 464.

Jednym ze sposobów na radzenie sobie ze złożonością świata jest „kategoryzowanie” zjawisk, czyli porządkowanie ich poprzez łączenie w grupy. Przykładem może być biolog dokonujący klasyfikacji roślin i zwierząt. Gdy zorganizujemy ludzi w kategorie, możemy łatwiej o nich myśleć. Jeśli osoby w grupie są do siebie podobne, to pomaga to rozpoznać ich przynależności do grupy. Celnicy i pracujący na lotniskach agenci ochrony dysponują „profilami” osób podejrzanych. MPS 464.

Stereotypy okazują się szczególnie przydatne i pomocne w sytuacjach, gdy:
– działamy pod presją czasu
– jesteśmy zaabsorbowani
– jesteśmy zmęczeni
– znajdujemy się w stanie emocjonalnego pobudzenia
– jesteśmy za młodzi, aby radzić sobie z napotykaną różnorodnością. MPS 464.

Stereotypy często utendencyjniają nasze sądy na temat grup. Jeśli wydajemy sąd o całej grupie, wówczas to, co myślimy o jej pojedynczych, znanych nam osobiście przedstawicielach, nie ma wpływu na jego treść. Liczy się jedynie nasze generalne wrażenie i ono też decyduje o oficjalnym stanowisku. Potrafimy odsunąć na bok stereotypy u uprzedzenia, gdy kontaktujemy się z konkretną osobą. Zarówno jednak stereotypy, jak i uprzedzenia pozostają istotnymi siłami społecznymi. MPS 481.

Kiedy napięcie narasta tak jak w czasie kryzysu światowego, trudno zdobyć się na myślenie racjonalne. W spostrzeganiu przeciwnika zaczyna dominować tendencja do upraszczania i tworzenia stereotypowych sądów, i bardziej prawdopodobne stają się sądy formułowane na podstawie własnych doświadczeń. MPS 646.

Źródłem stereotypów, podobnie jak źródłem piętna, jest (między innymi) skłonność do określana granic grupy, dokonywania rozróżnień typu „my”–„oni”, percepcyjnego różnicowania i tak dalej. Tak więc te same siły, które prowadzą do społecznej  kategoryzacji i do powstawania określonych przekonań na temat członków jakiejś grupy, mogą też prowadzić do pozytywnego lub negatywnego wartościowania, do zakłócenia płynności interakcji społecznych, do dyskredytowania charakterystycznego dla stygmatyzacji. SCZ 75.

Stereotypy traktuje się jako nieuzasadnione, ponieważ stanowią one wyraz błędnego myślenia lub nadmiernej generalizacji, rozmijania się z rzeczywistością, przesadnej sztywności i niewłaściwych atrybucji, albo racjonalizacji uprzedzeń i dyskryminującego zachowania. Jednak stereotypy, choć w różnym stopniu nietrafne, pełnią ważne funkcje u postrzegających: dostarczają wyjaśnień cudzych zachowań, podtrzymują motywacje postrzegającego, zaspokajają potrzebę domknięcia obrazu rzeczywistości. BDP 95.

Kiedy inni zostają zaliczeni do grupy społecznej, zaczynają być postrzegani jako podobni do siebie i do prototypu grupy, a różnice grupowe są wyolbrzymiane. Kategoryzacja społeczna pociąga za sobą redukcję jednych informacji i artykulację innych: pewne informacje dotyczące konkretnych jednostek gubią się, ale kategoria pozwala przyjąć założenie (często błędne), że każdy członek grupy posiada zespół cech typowych dla tej grupy. BDP 97.

Z motywacyjnego punktu widzenia stereotypy i stereotypizacja mogą pomóc osobom postrzegającym uzyskać korzystny obraz samych siebie i subiektywnie zwiększyć pozytywną wyrazistość własnej grupy, co podnosi poczucie własnej wartości. Ostatnie badania sugerują również, że kiedy zagrożone jest poczucie własnej wartości jednostki, dochodzi do szybkiej aktywacji stereotypów, w rezultacie wzrasta negatywne nastawienie wobec obiektów stereotypu, co pozwala przywrócić zagrożone poczucie własnej wartości. Źródłem stereotypów może być także, niekoniecznie świadoma, by utrzymać korzystny dla własnej grupy stan rzeczy. Spostrzeganie członków innych grup nie tylko jako gorszych, ale też jako posiadających określone cechy (np. „nieinteligentni, ale wysportowani”) może usprawiedliwić nierówne ich traktowanie, które prowadzi z kolei do całkowicie różnych konsekwencji. A ponieważ ludzie chcą widzieć świat jako uczciwy i sprawiedliwy, mogą wyjaśniać różny status grup w kategoriach różnic w cechach, co prowadzi do wzmocnienia stereotypów. Tak więc z perspektywy motywacyjnej negatywne stereotypizowanie jest zjawiskiem samoutrwalającym. Co więcej, Schaller i Conway twierdzą, że cele i motywy określają to, jakie aspekty stereotypów kulturowych przyciągają uwagę człowieka i jakich aspektów człowiek się uczy. Najczęściej akceptowane, uwewnętrzniane lub stosowane wobec grup obcych będą te aspekty, które podnoszą poczucie wartości grupy własnej, oraz poprawiają fizyczny i psychiczny dobrostan jednostki. BDP 98.

Piętnowanie i stereotypizacja mają ze sobą wiele wspólnego. Jedno i drugie wiąże się z dostrzeżeniem charakterystycznej cechy, która oznacza przynależność do pewnej grupy lub kategorii. Znaczenie tej cechy formują procesy indywidualne i grupowe. Co więcej, stereotypizacja może odgrywać kluczową rolę w kształtowaniu, usprawiedliwianiu, podtrzymywaniu i utrwalaniu piętna. Stereotyp to zespół przekonań, który steruje przetwarzaniem informacji i procesami atrybucji, i może generować samospełniające się proroctwa. Ponadto stereotypy usprawiedliwiają bardziej otwarte formy złego traktowania piętnowanych zarówno przez jednostki, jak i przez instytucje (tj. dyskryminację). Jednak stereotypizacja i piętnowanie nie zawsze są ze sobą związane. Stereotypy mogą istnieć bez piętna. Niektóre stereotypy są w zasadzie pozytywne (na przykład stereotypy dotyczące osób atrakcyjnych fizycznie), natomiast piętnowanie jest ze swej istoty negatywne. Piętnowanie także może występować niezależnie od stereotypów. Stereotypy to uzgodnione wzory przekonań na temat jakiejś grupy; nie są to po prostu uogólnione negatywne oceny, lecz określone semantyczne skojarzenia. Źródłem stereotypów mogą być mechanizmy poznawcze uruchamiane przez kategoryzację; stereotypy mogą też wynikać z ideologii usprawiedliwiającej nierówne traktowanie, nierówny dostęp do zasobów i możliwości. Stereotypy powstają i utrzymują się, jeżeli są funkcjonalne (indywidualnie lub społecznie). BDP 112.

Stereotypy mogą pełnić funkcje indywidualne (ochrona poczucia własnej wartości, opanowanie trwogi) lub grupowe (pozytywne różnicowania międzygrupowe, utrzymanie hierarchii), te zaś mogą szczegółowo określać sposób kształtowania przez stereotyp kontaktów z napiętnowanymi osobami. Stereotypy pełniące funkcje grupowe są powszechnie akceptowane (mogą mieć nawet normatywny charakter) i oporne na zmianę, toteż szczególnie często rodzą pewien typ nastawienia konfirmacyjnego, które je podtrzymuje i chroni. BDP 115.

Stereotypowe spostrzeganie człowieka – grupa spostrzega zazwyczaj przeciwników w skrajnie negatywnym świetle, uważając, że są zbyt źli, aby można było podejmować z nimi negocjacje, lub zbyt słabi i nierozgarnięci, by byli w stanie przeciwstawić się podejmowanym działaniom. MPS 386.

Podatność na zranienie przez stereotyp – niszcząca obawa przed potwierdzeniem negatywnego stereotypu na temat własnej osoby. MPS 452.

Procesy emocjonalne przebiegają szybciej i są bardziej pierwotne niż myślenie. Dlatego strach i negatywne nastawienie nie zawsze pojawiają się jako wyraz posiadanych stereotypów. Czasami kolejność jest odwrotna i najpierw pojawia się intuicyjna emocja, a potem uzasadniające ją sądy. MPS 539.

Stereotyp fizycznej atrakcyjności – przypuszczenie, że ludzie charakteryzujący się pięknem fizycznym posiadają również wiele innych pożądanych cech. Wierzymy, że to, co piękne, jest jednocześnie dobre. MPS 543.

Pomocne w zrozumieniu natury uprzedzeń i wyjaśnieniu, czemu różnice etniczne mają dla ludzi tak wielkie znaczenie, mogą być teorie psychologiczne. Na szczególną uwagę zasługują dwa stanowiska. Punktem wyjścia pierwszego z nich jest założenie, że funkcjo nowanie uprzedzeń opiera się głównie na stereotypach. Jednostki chętnie sięgają do stereotypów i dają ujście swojej wrogości wobec „kozłów ofiarnych”, czyli osób obwinianych dla rzeczy, których nie zrobiły. Strategia wskazywania kozła ofiarnego często występuje wówczas, gdy dwie źle prosperujące grupy etniczne zaczynają ze sobą konkurować o korzyści ekonomiczne. Na przykład sprawcy rasowych napaści na czarnych są często w podobnej do nich sytuacji ekonomicznej i oskarżają ich o powodowanie problemów, których prawdziwe przyczyny leżą gdzie indziej. Strategia wskazywania kozła ofiarnego jest z reguły skierowana przeciwko grupom wyróżniającym się i stosunkowo bezbronnym, gdyż stanowią łatwy cel. Na różnych etapach historii Zachodu rolę kozła ofiarnego byli zmuszeni odgrywać protestanci, katolicy, Żydzi, Włosi, czarni Afrykanie, Cyganie i inne grupy. Zgodnie z drugim stanowiskiem pewne typy ludzi są w efekcie wczesnej socjalizacji szczególnie skłonne do posługiwania się stereotypami i do projekcji – nieświadomego przypisywania innym własnych pragnień i żalów. W słynnym badaniu z lat czterdziestych Theodor Adorno i jego współpracownicy zdiagnozowali typ charakterologiczny nazwany osobowością autorytarną. Badacze ci skonstruowali kilka skal pomiarowych do określania stopnia uprzedzeń. Na przykład pytali badanych, czy zgadzają się, czy nie z wieloma twierdzeniami wyrażającymi silne antysemickie poglądy. Osoby, u których zdiagnozowano uprzedzenia wobec Żydów mieli też z reguły wrogie nastawienie do innych mniejszości. Badacze stwierdzili, że ludzie o osobowości autorytarnej są skrajnie konformistyczni, ulegli wobec przełożonych i aroganccy w stosunku do podwładnych. Wykazują też wysoką nietolerancję w kwestiach religijnych i seksualnych. GS 275-276.

Pożytki ze świata legitymizowanego są tak ogromne, że w wielu społeczeństwach ludzie starają się w prawomocność świata wierzyć i wytwarzają różne przekonania legitymizujące porządek społeczny, jak zakłada teoria usprawiedliwiania systemu postulująca istnienie ogólnej „motywacji ideologicznej” do obrony i legitymizacji politycznego i ekonomicznego status quo. Tę funkcję spełniają stereotypy oraz ideologie usprawiedliwiające system, takie jak wiara w sprawiedliwość świata. Wiara ta nie jest wyrazem rzeczywistej natury świata czy skutkiem potrzeby sprawiedliwości (jak zakładał Lerner), lecz racjonalizacją, czyli przekonaniem kompensującym spostrzegane przypadki niesprawiedliwości. WPS 112.

Trzy podstawowe pojęcia, za pomocą których psychologia społeczna opisuje stosunki międzygrupowe, to stereotyp, uprzedzenie i dyskryminacja. Stereotyp to schemat reprezentujący grupę ludzi lub rodzaj osób wyodrębnionych z uwagi na jakąś łatwo zauważalną, określającą ich społeczną tożsamość, cechę, taka jak płeć, rasa, narodowość, wiek czy zawód. Schemat taki jest zwykle nadmiernie uproszczony, uogólniony (wszyscy członkowie grupy „są” tacy sami), niepodatny na zmiany w wyniku nowych informacji oraz społecznie podzielany, stanowiąc element kultury jakiejś społeczności. Pojęcie pokrewne to uprzedzenie, czyli negatywny lub (rzadziej) pozytywny stosunek do członków jakiejś grupy utrzymywany z tego powodu, że są jej członkami. Najczęstsze postaci uprzedzeń to etnocentryzm – odrzucanie osób należących do grup kulturowo i/lub rasowo odmiennych, a akceptowanie osób kulturowo podobnych, rasizm (np. antysemityzm), nacjonalizm czy szowinizm i seksizm. Natomiast dyskryminacja to wrogie lub niesprawiedliwe zachowanie wobec osób zaliczających się do stereo typizowanej grupy – na podstawie samej przynależności do grupy, a nie indywidualnych własności danego człowieka. stereotyp jest zatem zbiorem sądów na temat członków jakiejś kategorii osób (np. stereotyp kobiecości zawiera przekonania, że kobiety są uległe, bierne i opiekuńcze), uprzedzenie to stosunek emocjonalny (np. niechęć do kobiet), dyskryminacja zaś to zachowania (np. pomijanie kobiet przy awansie). Wszystkie trzy zwykle ze sobą współwystępują, choć ich związek bywa na tyle słaby, że owych pojęć nie można utożsamiać. WPS 475-476.

Stereotypy są bytami „poznawczymi” – czyli gotowymi sądami i ocenami członków grup pozwalającymi na interpretację ich zachowań. Ponieważ sposób rozumienia zdarzeń, na przykład interpretacja przyczyn ludzkich zachowań, decyduje o emocjach, jakie te wzbudzają, stereotypy są powiązane z uprzedzeniami, czyli reakcjami emocjonalnymi na innego człowieka powstającymi nie z powodu indywidualnych własności tegoż, lecz ze względu na jego przynależność do stereo typizowanej grupy. Stereotypy wpływają tez na nasze zachowanie, negatywnie lub pozytywnie dyskryminujące członków różnych grup, a wpływ ten jest zapośredniczony emocjami – powszechnie bowiem obserwuje się, że zachowania kierowane na członków różnych grup są silniej powiązane z uprzedzeniami niż z samymi stereotypami, a sądy i oceny oddziałują na zachowanie za pośrednictwem emocji. WPS 482.

Oceny konkretnych jednostek podlegają wpływowi stereotypów (posiadanych przez osoby oceniające) na mocy dwóch mechanizmów – posługiwania się stereotypami jako strukturą wiedzy oraz wykorzystywania ich jako racjonalizacji, czyli usprawiedliwień już istniejących stosunków międzygrupowych. WPS 489.

Drugi mechanizm, na mocy którego stereotypy wpływają na oceny konkretnych osób, polega na wykorzystaniu stereotypów jako struktur wiedzy. Jak wszystkie inne schematy, stereotypy są strukturami wiedzy sterującymi procesami poszukiwania, rozumienia i zapamiętywania informacji o konkretnych osobach. WPS 490.

Wszelkie kategoryzacje społeczne mają to do siebie, że dzielą ludzi na grupy, z których jedna jest naszą własną, i o tej grupie pragniemy dobrze myśleć, bo chcemy zachować dobre mniemanie o sobie. Dążenie do pozytywnej samooceny siłą rzeczy będzie więc decydowało o aktywizacji i zastosowaniu stereotypów, ponieważ negatywne myślenie o grupach obcych jest prostym sposobem na chwilowe polepszenie samooceny, szczególnie kiedy ich przedstawiciele zagrażają poczuciu wartości. Zastosowanie stereotypów do oceny innego człowieka bywa więc reakcją na zagrożenie samooceny, i to reakcją skuteczną, gdyż ją odbudowuje. WPS 491.

Stereotypy i uprzedzenia spełniają wiele funkcji – dostarczają prostej reguły unikania zagrożeń, przechowują wiedzę, ułatwiają przetwarzanie informacji i regulują stosunki międzygrupowe, pozwalają też skutecznie bronić zagrożonej samooceny indywidualnej i grupowej. WPS 496.

Inny skutek kategoryzacji i stereotypów określa się jako iluzoryczną kategoryzację – dostrzegamy związek tam, gdzie, naszym zdaniem, powinien być, choć w rzeczywistości go nie ma. ACI 146.

Niezależnie od sytuacji, iluzoryczna korelacja przyczynia się w znacznym stopniu do umocnienia naszych stereotypów i przekonań – pod wpływem stereotypu dostrzegamy jakiś związek, który z kolei zdaje się stanowić dowód, że ów pierwotny stereotyp jest prawdziwy. ACI 147.

Automatyczne, stereotypowe zachowanie jest u ludzi tak częste właśnie dlatego, że w wielu wypadkach automatyczność okazuje się najbardziej skuteczna, a w wielu innych jest po prostu niezbędna. Wszyscy żyjemy w niesłychanie skomplikowanym otoczeniu, zapewne najbardziej złożonym i najszybciej się zmieniającym w dziejach naszej planety. Żeby sobie z tym poradzić, musimy chodzić na skróty. Trudno od nas oczekiwać szczegółowego analizowania i roztrząsania każdego aspektu każdej osoby, każdego zdarzenia czy każdej sytuacji – nawet tych, które napotykamy tylko jednego dnia! Nie mamy na to ani czasu, ani energii, ani sposobności. Zamiast tego musimy bardzo często posługiwać się różnymi stereotypami czy regułami tylko z grubsza prawdziwymi, aby klasyfikować napotkane obiekty na podstawie ich nielicznych kluczowych cech i potem bez dalszych deliberacji reagować na te „spustowe” cechy, które w danej sytuacji akurat występują. CWW 21-22.

Wszyscy żyjemy w niesłychanie skomplikowanym otoczeniu, zapewne najbardziej złożonym i najszybciej zmieniającym się w dziejach naszej planety. Żeby sobie z tym poradzić, musimy chodzić na skróty. Trudno od nasz oczekiwać szczegółowego analizowania i roztrząsania każdego aspektu każdej osoby, każdego zdarzenia czy każdej sytuacji – nawet tych, które napotykamy tylko jednego dnia! Nie mamy na to ani czasu, ani energii, ani sposobności! Zamiast tego musimy bardzo często posługiwać się różnymi stereotypami czy regułami tylko z grubsza prawdziwymi, aby klasyfikować napotykane obiekty na podstawie ich nielicznych kluczowych cech i potem bez dalszych deliberacji reagować na te „spustowe” cechy, które w danej sytuacji akurat występują. CWW 22.

Ageizm (ang. ageism, age = wiek) podobnie jak seksizm czy rasizm oznacza postawy i przekonania oparte na stereotypach i uprzedzeniach, w tym przypadku odwołujących się do biologicznego zróżnicowania ludzi związanego z procesem starzenia się. Najczęściej odnosi się do negatywnych postaw wobec ludzi starych, którym łatwo przypisuje się wiele cech pejoratywnych, jak np. niesamodzielność, naiwność czy łatwowierność, powolność. Ale często negatywne stereotypowe przekonania dotyczą także poglądów na temat ludzi młodych. Tak samo szkodliwy jest zatem adultyzm (dyskryminujący młodych), który opiera się na przekonaniu, iż doświadczenie życiowe jest silnie powiązane z wiekiem i wynikającym z tego wnioskiem, że osoba starsza musi być mądrzejsza  od młodszych i we wszelkich sporach należy jej przyznawać rację. SPW 116.

Uogólnianie przychodzi nam bez trudu. Mając naprawdę niewiele informacji, jesteśmy w stanie sformułować oczekiwania dotyczące innych ludzi na podstawie grupy, do której przynależą. Odwoływanie się do stereotypów stanowi drogę na skróty do powstania opinii na temat innych. SKP 172.

Inne niebezpieczeństwo związane ze stereotypizacją stanowi samospełniająca się przepowiednia. Najbardziej znanym tego przykładem jest efekt Pigmaliona. W ramach pewnego badania nauczycielom powiedziano, że niektórzy uczniowie w zadziwiający sposób poprawią swoje wyniki w porównaniu z innymi, ponieważ należą do osób, których zdolności objawiają się stosunkowo późno. Przy czym nazwiska tych uczniów zostały wybrane przez badaczy losowo. Rezultaty eksperymentu okazały się imponujące. Wybrani uczniowie rzeczywiście zrobili większe postępy niż inni, a nawet osiągnęli lepsze wyniki w testach na inteligencję. Samospełniające się przepowiednie stanowią ważny aspekt pierwszego wrażenia i relacji międzyludzkich. Jeżeli oczekujesz, że ludzie zachowają się w określony sposób, to najpewniej za pomocą subtelnych komunikatów przekażesz im swoje oczekiwania i tym samym zwiększysz prawdopodobieństwo wystąpienia danego zachowania. Jeśli na przykład spodziewasz się odrzucenia, to prawdopodobnie będziesz unikać kontaktu wzrokowego, marszczyć brwi i wypowiadać się lakonicznie oraz przybierzesz sztywna postawę. Widząc twoje zachowanie, ludzie zareagują zgodnie z twoimi przewidywaniami, co z kolei umocni cię w przekonaniu, że te były słuszne. W przyszłości twoje oczekiwania w podobnej sytuacji będą prawdopodobnie jeszcze dokładniej określone i sztywne. SKP 173-174.

Bibliografia: wykaz skrótów



Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.